Shloka 72

Jabali Bound by the Monkey — Jabali Bound by the Monkey: Nandayanti’s Ordeal and the Yamuna–Hiranyavati Sacred Corridor

Devanagari script

लताच्छन्नं ततस्तूर्णमारुरोह मुनिर्वटम् प्राप्तं स्वपितरं दृष्ट्वा जाबालिः संयतो ऽपि सन्

Transliteration

latācchannaṃ tatastūrṇamāruroha munirvaṭam prāptaṃ svapitaraṃ dṛṣṭvā jābāliḥ saṃyato 'pi san

Translation

Bấy giờ, thấy cây đa bị dây leo phủ kín, vị hiền triết liền vội vàng trèo lên. Khi thấy chính phụ thân mình đã đến, Jābāli—dẫu tự chế—vẫn rung động trong lòng.

Word by Word

• लता-छन्नम्: covered with creepers
• लता-छन्नम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: लता (प्रातिपदिक) + छद्/छन्न (धातु/कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-तत्पुरुष (लताभिः छन्नम्), क्त-प्रत्ययान्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; qualifies 'वटम्'

• ततः: then
• ततः: Sambandha/Anukrama (सम्बन्ध/अनुक्रम)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: क्रमवाचक-अव्यय (then/thereupon)

• तूर्णम्: quickly
• तूर्णम्: Kriya-visheshana (क्रिया-विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तूर्णम् (अव्यय)
• Form: रीतिवाचक-अव्यय (adverb: quickly)

• आरुरोह: climbed
• आरुरोह: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-रुह् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• मुनिः: the sage
• मुनिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• वटम्: the banyan tree
• वटम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• प्राप्तम्: arrived (there) / reached
• प्राप्तम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र-आप् (धातु) + क्त (कृत्-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; qualifies 'पितरम्' (having arrived/obtained)

• स्व-पितरम्: his own father
• स्व-पितरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्व (प्रातिपदिक) + पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (स्वः पितरम्), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (gerund), पूर्वकाल; having seen

• जाबालिः: Jābāli
• जाबालिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जाबालि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; proper noun

• संयतः: restrained
• संयतः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सम्-यम् (धातु) + क्त (कृत्-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'restrained/controlled'

• अपि: even/also
• अपि: Nipata (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle: even/also)

• सन्: being
• सन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु) + शतृ (कृत्-प्रत्यय)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त (present participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'being'

Speakers

• Primary narrator describing Jābāli’s actions; listener not specified in the excerpt.

Key Themes

• Filial recognition and reunion
• Saṃyama (self-restraint) tested by emotion
• Sacred/narrative landscape markers (vaṭa as locus)

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

Why is the banyan (vaṭa) significant in Purāṇic narrative settings?

The vaṭa commonly functions as a stable landmark for meetings, vows, and revelations. In many Purāṇic and Dharmaśāstric contexts it is associated with longevity, continuity of lineage, and ascetic presence—fitting a father–son reunion scene.

How should ‘saṃyato ’pi san’ be understood?

It indicates that Jābāli is disciplined and restrained by nature, yet the sight of his father’s arrival challenges that restraint—suggesting controlled emotion rather than indifference.

Is any specific tīrtha named here?

No explicit river, lake, forest-name, or tīrtha-name is given in this verse; only the vaṭa (banyan) is mentioned as the immediate setting.