Adhyaya 23

Verse 1

श्रीसूत उवाच । अग्नितीर्थाभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने । स्नानं कृत्वा विशुद्धात्मा चक्रतीर्थं ततो व्रजेत्

Śrī Sūta thưa: Tại thánh địa mang danh Agni-tīrtha, nơi diệt trừ mọi tội lỗi, sau khi tắm gội và khiến tâm linh thanh tịnh, rồi hãy đi đến Cakra-tīrtha.

Verse 2

यंयं कामं समुद्दिश्य चक्रतीर्थे द्विजोत्तमाः । स्नानं समाचरेन्मर्त्यस्तंतं कामं समश्नुते

Hỡi các bậc dwija tối thượng, phàm nhân khởi niệm điều gì rồi tắm tại Cakra-tīrtha vì điều ấy, thì sẽ đạt chính điều mong cầu đó.

Verse 3

पुराहिर्बुध्न्यनामा तु महर्षिः संशित व्रतः । सुदर्शनमुपास्तास्मिंस्तपस्वी गंधमादने

Thuở xưa có một đại hiền triết tên Ahirbudhnya, kiên định trong các giới nguyện, đã tu khổ hạnh trên núi Gandhamādana và tại đó chí thành phụng thờ Sudarśana Luân.

Verse 4

तपस्यंतं मुनिं तत्र राक्षसा घोररूपिणः । अबाधंत सदा विप्रास्तपोविघ्नैकतत्पराः

Tại đó, khi vị muni đang hành khổ hạnh, những rākṣasa hình tướng ghê rợn luôn quấy nhiễu ngài—hỡi các brāhmaṇa—vì chúng chỉ chăm chăm phá hoại sự tu tập.

Verse 5

सुदर्शनं तदागत्य भक्तरक्षणवांछया । यातुधानान्बाधमानान्न्यवधीर्लीलया पुरा

Bấy giờ Sudarśana đến, với ước nguyện hộ trì người sùng tín, và thuở trước đã ung dung như một cuộc lila mà diệt trừ các yātudhāna đang gây hại.

Verse 6

तदाप्रभृति तच्चक्रं भक्तप्रार्थनया द्विजाः । अहिर्बुध्न्यकृते तीर्थे सन्निधानं सदाऽकरोत्

Từ đó về sau, hỡi các bậc dvija, theo lời cầu nguyện của người sùng tín, Luân ấy đã thường trụ tại tīrtha do Ahirbudhnya thiết lập.

Verse 7

तदाप्रभृति तत्तीर्थं चक्रतीर्थमितीर्यते । सुदर्शनप्रसादेन तत्र तीर्थे निमज्जनात्

Từ đó, thánh địa ấy được gọi là Cakratīrtha; nhờ ân phúc (prasāda) của Sudarśana, ai đắm mình tắm gội trong tīrtha ấy sẽ được phước lành cát tường.

Verse 8

रक्षःपिशाचा दिकृता पीडा नास्त्येव कर्हिचित् । स्नात्वास्मिन्पावने तीर्थे छिन्नपाणिः पुरा रविः । स हिरण्यमयौ पाणी लब्धवांस्तीर्थवैभवात्

Người nương tựa nơi thánh địa (tīrtha) thanh tịnh này thì không bao giờ gặp khổ não do rākṣasa, piśāca và các loài tương tự gây ra. Thuở xưa, Ravi (Thần Mặt Trời), khi đôi tay đã bị chặt, đã tắm gội tại tīrtha tẩy tịnh này và nhờ uy quang của tīrtha mà được lại đôi tay bằng vàng.

Verse 9

ऋषय ऊचुः । छिन्नपाणिः कथमभूदादित्यः सूतनंदन । यथा च लब्धवान्पाणी सौवर्णौ तद्वदस्व नः

Các bậc hiền triết thưa rằng: “Hỡi con của Sūta, vì sao Aditya (Thần Mặt Trời) lại bị chặt mất đôi tay? Và Ngài đã được đôi tay vàng ấy bằng cách nào? Xin hãy nói cho chúng tôi.”

Verse 10

श्रीसूत उवाच । इंद्रादयः सुराः पूर्वं संततं दैत्यपीडिताः

Śrī Sūta nói: “Thuở trước, Indra và chư thiên khác luôn luôn bị bọn daitya hành hạ, bức bách không ngừng.”

Verse 11

किं कुर्म इति संचित्य संभूय सममंत्रयन् । बृहस्पतिं पुरस्कृत्य मंत्रयित्वा चिरं सुराः

Nghĩ rằng: “Chúng ta phải làm gì đây?”, chư thiên tụ hội và cùng nhau bàn nghị. Tôn Bṛhaspati làm bậc dẫn đầu, các vị đã tham vấn rất lâu.

Verse 12

तुरासाहं पुरोधाय धाम स्वायंभुवं ययुः । ते ब्रह्माणं समासाद्य दृष्ट्वा स्तुत्वा च भक्तितः

Lấy Turāsāha làm người dẫn đầu, họ đi đến thánh cư của Svayambhū (Phạm Thiên Brahmā). Đến nơi, họ được chiêm bái Brahmā và thành kính tán thán bằng lòng sùng tín.

Verse 13

ततो व्यजिज्ञपस्तस्मै स्वेषामागमकारणम् । सुरा ऊचुः । भगवन्भारतीनाथ दैत्या ह्यस्मान्बलोत्कटाः

Bấy giờ chư Thiên bạch với Ngài nguyên do họ đến. Các Deva thưa: “Bạch Đấng Thế Tôn, bạch Bhāratī-nātha, Chúa tể của lời thánh, bọn Daitya sức mạnh áp đảo đang hành hạ chúng con.”

Verse 14

बाधंते सततं देव तत्र ब्रूहि प्रतिक्रियाम् । इत्युक्तः स सुरैर्ब्रह्मा तानाह कृपया वचः

“Bạch Thần, chúng quấy nhiễu chúng con không ngừng; xin chỉ dạy phương cách đối trị.” Được chư Thiên thưa như vậy, Phạm Thiên Brahmā liền nói với họ bằng lời từ mẫn.

Verse 15

ब्रह्मोवाच । मा भैष्ट यूयं विबुधास्तत्रोपायं ब्रवीम्यहम् । माहेश्वरं महायज्ञमसुराणां विनाशनम्

Brahmā phán: “Hỡi chư Thiên, chớ sợ hãi; ta sẽ nói phương tiện. Hãy cử hành Đại tế Māheśvara, pháp khí diệt trừ loài Asura.”

Verse 16

प्रारभध्वं सुरा यूयं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । अयं च दैवतैः सर्वैर्विधिलोभं विना कृतः

“Hỡi chư Thiên, hãy khởi sự cùng các bậc Muni thấy rõ chân lý. Và lễ tế này phải do tất cả thần linh cử hành đúng pháp nghi, không tham cầu quả báo nghi lễ.”

Verse 17

माहेश्वरो महायज्ञः क्रियतां गंधमादने । यदि ह्यन्यत्र तं यज्ञं कुर्युस्तद्विबुधर्षभाः

“Đại tế Māheśvara hãy được cử hành tại núi Gandhamādana. Vì, hỡi bậc ưu tú trong hàng chư Thiên, nếu các ngươi làm lễ tế ấy ở nơi khác…”

Verse 18

यज्ञविघ्नं तदा कुर्युर्दुरात्मानः सुरद्विषः । क्रियते यद्ययं यज्ञो गंधमादनपर्वते

Bấy giờ những kẻ ác tâm, thù ghét chư thiên, liền gây chướng ngại cho lễ tế yajña. Nhưng nếu yajña này được cử hành trên núi Gandhamādana…

Verse 19

सुदर्शनप्रसादेन नैव विघ्नो भवेत्तदा । अहिर्बुध्न्याभिधानस्य महर्षेर्गंधमादने

Nhờ ân phúc của Sudarśana, khi ấy sẽ không hề có chướng ngại. Bởi trên Gandhamādana có vị đại thánh hiền được biết danh là Ahirbudhnya…

Verse 20

अनुग्रहाय तत्तीर्थे सन्निधत्ते सुदर्शनम् । अतः कुरुध्वं भो यूयं तं यज्ञं गंधमादने

Để ban ân phúc, Sudarśana hiện diện nơi tīrtha linh thiêng ấy. Vì vậy, hỡi tất cả các vị, hãy cử hành yajña ấy trên Gandhamādana.

Verse 21

नातिदूरे चक्रतीर्थादसुराणां विनाशकम् । ततस्ते ब्रह्मवचसा सहसा गंधमादनम्

Không xa Cakratīrtha—nơi diệt trừ các Asura—bấy giờ, được lời Brahmā thúc giục, họ lập tức vội vã hướng về Gandhamādana.

Verse 22

बृहस्पतिं पुरस्कृत्य जग्मुर्यज्ञचिकीर्षया । ते प्रणम्य महात्मानमहिर्बुध्न्यं मुनीश्वरम्

Đặt Bṛhaspati làm người dẫn đầu, họ lên đường với ý nguyện hoàn thành yajña. Rồi họ cúi lạy, đảnh lễ bậc đại hồn, chúa tể các hiền sĩ, Ahirbudhnya.

Verse 23

अकल्पयन्यज्ञवाटन्नातिदूरे तदाश्रमात् । यज्ञकर्मसु निष्णातैः सहितास्ते तपोधनैः

Những vị khổ hạnh giàu công đức tapas ấy, cùng các bậc tinh thông nghi thức tế lễ Veda, đã dựng nên một khu đàn tế yajña không xa đạo tràng (āśrama) kia.

Verse 24

इष्टिमारेभिरे देवा असुराणां विनाशिनीम् । तस्मिन्कर्मणि होतासीत्स्वयमेव बृहस्पतिः

Bấy giờ chư Thiên khởi sự cử hành lễ iṣṭi-yajña để diệt trừ loài A-tu-la; và trong nghi lễ ấy, chính Bṛhaspati đảm nhiệm chức Hotṛ (tư tế xướng tụng).

Verse 25

बभूव मैत्रावरुणो जयंतः पाकशासनिः । अच्छावाको बभूवात्र वसूनामष्टमो वसुः

Jayanta, con của Pākaśāsana (Indra), giữ chức Maitrāvaruṇa; và tại đây, vị Vasu thứ tám đảm nhiệm vai trò tư tế Acchāvāka.

Verse 26

ग्रावस्तुदभवत्तत्र शक्तिपुत्रः पराशरः । अष्टावक्रो महातेजा अध्वर्युधुरमूढवान्

Tại đó, Parāśara—con của Śakti—đảm nhiệm chức Grāvastut; còn Aṣṭāvakra rực rỡ đại quang minh giữ chức Adhvaryu (tư tế hành lễ).

Verse 27

तत्र प्रतिप्रस्थाताभूद्विश्वामित्रो महामुनिः । नेष्टा बभूव वरुण उन्नेता च धनेश्वरः

Tại đó, đại hiền triết Viśvāmitra giữ chức Pratiprasthātṛ; Varuṇa làm Neṣṭṛ; và Dhaneśvara (Kubera) đảm nhiệm vai trò Unnetṛ.

Verse 28

ब्रह्मा बभूव सविता यज्ञस्यार्धधुरं वहन् । बभूव ब्राह्मणाच्छंसी वसिष्ठो ब्रह्मणोत्तमः

Savitṛ gánh nửa trọng trách của lễ tế và trở thành vị tế sư Brahmā; còn Vasiṣṭha, bậc tối thượng trong hàng Bà-la-môn, làm Brāhmaṇācchaṃsī.

Verse 29

आग्नीध्रोऽभूच्छुनःशेपः पोता जातश्च पावकः । उद्गाता वायुरभवत्प्रस्तोता च परेतराट्

Śunaḥśepa làm Āgnīdhra; Pāvaka phụng sự với vai Potṛ; Vāyu trở thành Udgātṛ; và Paretarāṭ đảm nhiệm Prastotṛ.

Verse 30

प्रतिहर्ता तु तत्रासीदगस्त्यः कुंभसंभवः । सुब्रह्मण्यो मधुच्छंदा विश्वामित्रात्मजो महान्

Tại đó, Agastya—đấng sinh từ chiếc vò—giữ vai Pratihartṛ; còn Madhucchandas vĩ đại, con của Viśvāmitra, làm Subrahmaṇya.

Verse 31

यजमानः स्वयमभूद्देवराजः पुरंदरः । उपद्रष्टा बभूवात्र व्यासपुत्रः शुको मुनिः

Devarāja Purandara (Indra) tự mình làm yajamāna, người chủ tế; và tại đây, hiền triết Śuka, con của Vyāsa, làm upadraṣṭṛ—nhân chứng giám sát.

Verse 32

ततस्ते ऋत्विजः सर्वे देवराजं पुरंदरम् । विधिवद्दीक्षयांचक्रुस्तत्र माहेश्वरे क्रतौ

Rồi tất cả các ṛtvij, những vị tế sư phụng sự, đã làm lễ dīkṣā đúng pháp cho Devarāja Purandara (Indra) tại đó, trong tế lễ Māheśvara, theo nghi quỹ.

Verse 33

प्रावर्तत महायज्ञ एवं वै गंधमादने । सुदर्शनप्रभावेन दुःसहेनातिपीडिताः

Như vậy, đại tế lễ được khởi sự tại núi Gandhamādana. Bị uy lực Sudarśana không thể chịu nổi áp đảo và hành hạ nặng nề, các thế lực ngăn trở đều bị khuất phục.

Verse 34

नाविंदन्नसुरास्तत्र रंध्रं यज्ञे प्रवर्तिते । एवन्निरंतरायोऽसौ प्रावर्तत महा क्रतुः

Khi tế lễ đã khởi hành, các Asura không tìm được một kẽ hở nào để phá rối. Vì thế, đại nghi lễ ấy tiến hành liên tục, không hề bị ngăn ngại.

Verse 35

भक्षयंश्च हरिस्तत्र जज्वाल हुतवाहनः । विधिवत्कर्मजालानि कृत्वाध्वर्युरसंभ्रमात्

Tại đó, khi Hari thọ nhận lễ vật, Agni—đấng mang các phẩm cúng—bừng cháy rực rỡ. Vị tư tế Adhvaryu không hề rối trí, thực hiện trọn vẹn chuỗi nghi thức đúng theo pháp tắc.

Verse 36

मंत्रपूतं पुरोडाशं जुहवामास पावके । हुतशेषं पुरोडाशं विभज्याध्वर्युरादरात्

Ông dâng vào ngọn lửa thanh tịnh bánh puroḍāśa đã được tẩy sạch bằng thần chú. Rồi vị Adhvaryu cung kính chia phần puroḍāśa còn lại sau khi đã hiến cúng.

Verse 37

ऋत्विग्भ्यो होतृमुख्येभ्यः प्रददौ पापनाशनम् । सवित्रे ब्रह्मणे चैकमत्युग्रतरतेजसम्

Ông ban cho các ṛtvik—đứng đầu là Hotṛ—một phần có năng lực diệt trừ tội lỗi. Và ông dâng mỗi vị Savitṛ cùng Brahmā một phần, rực sáng với uy quang vô cùng mãnh liệt.

Verse 38

ददौ तत्र पुरोडाशभागं प्राशित्रनामकम् । प्रतिजग्राह पाणिभ्यां प्राशित्रं सविता तदा

Tại đó, người ấy dâng một phần của lễ bánh puroḍāśa gọi là prāśitra. Bấy giờ Savitṛ đón nhận prāśitra ấy bằng cả hai tay.

Verse 39

सवित्रा स्पृष्टमात्रं सत्तत्प्राशित्रं दुरासदम् । तस्य पाणी प्रचिच्छेद पश्यतां सर्वऋत्विजाम्

Prāśitra ấy vốn khó đến gần; Savitṛ vừa chạm khẽ thôi thì nó đã chém đứt đôi tay Ngài, trước mắt toàn thể các tư tế ṛtvij.

Verse 40

ततः संछिन्नपाणिः स प्राशित्रेणोग्रतेजसा । किमेतदिति संत्रस्तो विषण्णवदनोऽभवत्

Rồi đôi tay Ngài bị chém lìa bởi quang lực dữ dội của prāśitra; Ngài hoảng sợ thốt lên: “Đây là gì?”—gương mặt sầu não vì khổ đau.

Verse 41

सविता ऋत्विजः सर्वान्समाहूयेदमब्रवीत् । सवितोवाच । पुरोडाशस्य भागोऽयं मम प्राशित्रनामकः

Savitṛ triệu tập tất cả các tư tế ṛtvij và nói: “Phần puroḍāśa này là phần của ta, được gọi là prāśitra.”

Verse 42

दत्तश्चिच्छेद मत्पाणी मिषत्स्वेव भवत्स्वपि । अतो भवंतः संभूय सर्व एव हि ऋत्विजः

“Dẫu đã được ban đúng nghi lễ, nó vẫn chém đứt đôi tay ta—ngay trước mắt các ngươi. Vì thế, hỡi tất cả các ṛtvij, hãy cùng nhau tụ hội…”

Verse 43

कल्पयंतामिमौ पाणी नोचेद्यज्ञं निहन्म्यमुम् । सवितुर्वाक्यमाकर्ण्य ते सर्वे समचिंतयन्

“Hãy tạo tác lại đôi tay này; bằng không ta sẽ hủy diệt lễ tế yajña này!” Nghe lời của Savitṛ, tất cả cùng nhau suy ngẫm việc nên làm.

Verse 44

तत्र मध्ये मुनींद्राणां देवानां चैव सर्वशः । अष्टावक्रो महातेजा ऋत्विजस्तानभाषत

Tại đó, giữa các bậc đại thánh hiền và chư thiên khắp nơi, Aṣṭāvakra rực rỡ đại quang đã cất lời với các ṛtvij, những tư tế chủ lễ.

Verse 45

अष्टावक्र उवाच । शृणुध्वमृत्विजः सर्वे मम वाक्यं समाहिताः । मयि जीवति विप्रेंद्रा विरिंचानां शतं गतम्

Aṣṭāvakra nói: “Hỡi các ṛtvij, hãy nhất tâm lắng nghe lời ta. Hỡi những bậc brāhmaṇa ưu tú, khi ta còn sống, đã trôi qua một trăm yuga của Viriñca (Phạm Thiên Brahmā).”

Verse 46

जायंते च म्रियंते च चतुराननकोटयः । पश्यन्नेव च तान्सर्वानहं प्राणानधारयम्

Vô số triệu Phạm Thiên bốn mặt sinh rồi diệt; và dù ta chứng kiến hết thảy, ta vẫn gìn giữ prāṇa, trường tồn qua những đại kiếp ấy.

Verse 47

तत्र लोकेश्वराभिख्ये वर्तमाने प्रजापतौ । विप्रो हरिहरोनाम निवसञ्छयामलापुरे

Vào thời ấy, khi Prajāpati mang danh Lokeśvara đang trị vì, tại Śyāmalāpura có một vị brāhmaṇa tên là Harihara cư ngụ.

Verse 48

व्याधेनारण्यवासेन केल्यर्थं लक्ष्यवेधिना । छिन्नपादोऽभवद्बाणैर्लक्ष्य मध्यं समागतः

Một thợ săn sống trong rừng, vì trò vui bắn vào bia; do trúng đúng tâm điểm, những mũi tên đã chém đứt đôi chân của người ấy.

Verse 49

स गंधमादनं प्राप्य मुनिभिः प्रेरितस्तदा । स्नात्वा च मुनितीर्थेऽस्मिन्प्राप्तवांश्चरणौ पुरा

Bấy giờ, được các bậc hiền thánh thúc giục, người ấy đến núi Gandhamādana; rồi tắm gội tại Munitīrtha này, liền được phục hồi đôi chân như thuở trước.

Verse 50

तदा पुण्यमिदं तीर्थं मुनितीर्थमितीरितम् । इदानीं चक्रतीर्थाख्यं चक्रनाम त्वविंदत

Thuở trước, bến tắm linh thiêng này được xưng tụng là Munitīrtha; nay lại mang danh Cakratīrtha, tức “Bến Tắm của Luân (Đĩa Thần)”.

Verse 51

तदत्र क्रियतां स्नानं प्राशित्रच्छिन्नपाणिना । मुनितीर्थे सवित्रापि युष्माकं यदि रोचते

Vì vậy, hãy cử hành việc tắm gội tại đây, nơi Munitīrtha, cho người bị cụt tay (sau khi thọ phần thực phẩm tế lễ); và nếu các vị thuận lòng, thì Savitṛ cũng hãy tắm tại đây.

Verse 52

ऋत्विजः कथितास्त्वेवमष्टावक्रमहर्षिणा । सवितारमभाषंत सर्व एव प्रहर्षिताः

Như thế, được đại hiền Aṣṭāvakra chỉ dạy, cả tám vị tư tế ṛtvij đều hoan hỷ và cùng hướng lời đến Savitṛ.

Verse 53

सवितः स्नाहि तीर्थेऽ स्मिंस्तव पाणी भविष्यतः । अष्टावक्रो यथा प्राह तथा कुरु समाहितः

Hỡi Savitṛ, hãy tắm gội nơi tīrtha linh thiêng này; đôi tay của ngươi sẽ được phục hồi. Hãy làm đúng như Aṣṭāvakra đã dạy, với tâm kiên định và an trú.

Verse 54

ततः स सविता गत्वा चक्रतीर्थं महत्तरम् । सस्नौ पाण्योरवाप्त्यर्थमिष्टदायिनि तत्र सः

Bấy giờ Savitṛ đi đến Cakra-tīrtha vô cùng vĩ đại. Tại nơi thánh địa ban ân ấy, ngài tắm gội để cầu được phục hồi đôi tay.

Verse 55

उत्तिष्ठन्नेव स तदा तत्र स्नात्वा सभक्तिकम् । युक्तो हिरण्मयाभ्यां तु पाणिभ्यां समदृश्यत

Khi tắm gội nơi ấy với lòng sùng kính rồi đứng dậy, ngài được thấy như được ban cho đôi tay vàng ròng.

Verse 56

हिरण्यपाणिं तं दृष्ट्वा जहृषुः सर्वऋत्विजः । ततः समाप्य तं यज्ञं दैत्यसंघान्विजित्य च

Thấy ngài có đôi tay vàng, tất cả các ṛtvij (tư tế chủ lễ) đều hân hoan. Rồi sau khi hoàn tất lễ tế yajña ấy, lại còn chiến thắng các đạo quân Dāitya nữa—

Verse 57

इंद्रादयः सुराः सर्वे सुखिताः स्वर्गमाययुः । तस्मादेतत्समागत्य तीर्थं सर्वैश्च मानवैः

Indra cùng hết thảy chư thiên, hoan hỷ, trở về cõi trời. Vì thế, tīrtha này nên được mọi người đến gần và chiêm bái—

Verse 58

सेवनीयं प्रयत्नेन स्वस्वाभीष्टस्य सिद्धये । अंधैश्च कुणिभिर्मूकैर्बधिरैः कुब्जकैरपि

Để thành tựu điều mình mong cầu, phải chuyên cần nương tựa nơi đây—dù là người mù, tàn tật, câm, điếc hay gù lưng cũng vậy.

Verse 59

खंजैः पंगुभिरप्येतदंगहीनैस्तथापरैः । संछिन्नपाणिचरणैः संछिन्नान्यांगसंचयैः

Ngay cả người què, người bại liệt và những kẻ khác thiếu chi thể; người bị cụt tay hay cụt chân, và người có các bộ phận khác bị hủy hoại—

Verse 60

मनुष्यैश्च तथान्यैश्च विकलांगस्य पूर्तये । सेवनीयमिदं तीर्थं सर्वाभीष्टप्रदायकम्

Bởi loài người và cả các loài khác nữa, để bù đắp sự khiếm khuyết của thân thể, nên nương tựa nơi tīrtha này—vì đây ban cho mọi điều mong cầu.

Verse 61

एवं वः कथितं विप्राश्चक्रतीर्थस्य वैभवम् । यत्र स्नात्वा पुरा छिन्नौ पाणी प्राप प्रभाकरः

Hỡi các vị vipra (Bà-la-môn), như vậy sự vinh hiển của Cakra-tīrtha đã được thuật cho các ngài—nơi xưa kia Prabhākara tắm gội rồi được lại đôi tay đã bị chặt.

Verse 62

यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । अंगानि विकलान्यस्य पूर्णानि स्युर्न संशयः

Ai với tâm chuyên nhất tụng đọc chương này, hoặc chỉ lắng nghe thôi, thì các chi thể khiếm khuyết của người ấy sẽ được vẹn toàn—không chút nghi ngờ.

Verse 63

मोक्षकामस्य मर्त्यस्य मुक्तिः स्यान्नात्र संशयः

Đối với kẻ phàm nhân khát cầu giải thoát, sự giải thoát ắt sẽ thành tựu—điều ấy không hề nghi ngờ.