Saṃjñā–Chāyā Upākhyāna: Sūrya-tejas, Substitution, and the Birth of Manu, Yama, and Yamunā

Verse 1

सूत उवाच । विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महाऋषेः । तस्य भार्याऽभवत्संज्ञा त्वाष्ट्री देवी सुरेणुका

Sūta nói: Từ đại hiền thánh Kaśyapa, nơi Dākṣāyaṇī—ái nữ của Dakṣa—Vivasvān đã được sinh ra. Vợ của ngài là Saṃjñā, ái nữ thần thánh của Tvaṣṭṛ, còn được gọi là Sureṇukā.

Verse 2

मुनेऽसहिष्णुना तेन तेजसा दुस्सहेन च । भर्तृरूपेण नातुष्यद्रूप यौवनशालिनी

Hỡi hiền giả, nàng—rạng ngời nhan sắc và tuổi xuân—không thể chịu nổi thứ hào quang dữ dội, khó kham ấy; và dẫu ngài hiện ra trong dáng hình người chồng, nàng vẫn chẳng được thỏa lòng.

Verse 3

आदित्यस्य हि तद्रूपमसहिष्णुस्तु तेजसः । दह्यमाना तदोद्वेगमकरोद्वरवर्णिनी

Không thể chịu nổi hào quang rực cháy của Mặt Trời trong hình tướng ấy, người thiếu phụ da trắng—bị sức nóng thiêu đốt—liền bấn loạn, ưu não và bất an.

Verse 4

ऋषेऽस्यां त्रीण्यपत्यानि जनयामास भास्करः । संज्ञायां तु मनुः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः

Hỡi bậc hiền triết, nơi nàng ấy, Thần Mặt Trời (Bhāskara) đã sinh ra ba người con. Và trong Saṃjñā, trước hết là Manu—Śrāddhadeva, bậc Prajāpati—được sinh ra.

Verse 5

यमश्च यमुना चैव यमलौ संबभूवतुः । एवं हि त्रीण्यपत्यानि तस्यां जातानि सूर्य्यतः

Yama và Yamunā được sinh ra như một đôi song sinh. Như vậy, từ nàng (Saṃjñā), quả thật có ba người con do Sūrya sinh ra.

Verse 6

संवर्तुलं तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः । असहंती ततश्छायामात्मनस्साऽ सृजच्छुभाम्

Thấy hình tướng rực cháy, áp đảo của Vivasvān, Saṃjñā không thể chịu đựng; vì thế nàng từ chính thân mình tạo ra một hình bóng cát tường (Chāyā).

Verse 7

मायामयी तु सा संज्ञामवोचद्भक्तितश्शुभे । किं करोमीह कार्य्यं ते कथयस्व शुचिस्मिते

Bấy giờ, đấng mang hình thể của Māyā ấy cung kính thưa: “Ôi phu nhân cát tường, xin hãy nói cho tôi biết—tại đây tôi phải làm việc gì cho người? Xin hãy dạy bảo, hỡi người có nụ cười thanh khiết.”

Verse 8

संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते ममैव भवनं पितुः । त्वयैतद्भवने सत्यं वस्तव्यं निर्विकारतः

Saṃjñā nói: “Ta sẽ đi—nguyện điều lành đến với ngươi—về chính nhà của phụ thân ta. Còn ngươi, hỡi Satya, hãy thật sự ở lại trong ngôi nhà này, an trú không biến đổi, không xao động.”

Verse 9

इमौ मे बालकौ साधू कन्या चेयं सुमध्यमा । पालनीयाः सुखेनैव मम चेदिच्छसि प्रियम्

“Hai bé trai này là con của ta, hiền lành và nết na; còn thiếu nữ này thon thả eo lưng. Nếu ngươi muốn điều ta yêu quý, hãy chăm nom họ một cách dịu dàng và để họ được an ổn, đầy đủ.”

Verse 10

छायोवाच । आकेशग्रहणाद्देवि सहिष्येऽहं सुदुष्कृतम् । नाख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्

Chāyā thưa: “Ôi Nữ Thần, vì Người nắm tóc mà kéo ta, ta sẽ nhẫn chịu điều sai trái nặng nề này. Ta sẽ không bày tỏ ý kiến của mình với Người. Xin Người cứ đi, ôi Devi, theo điều Người muốn.”

Verse 11

सूत उवाच । इत्युक्ता साऽगमद्देवी व्रीडिता सन्निधौ पितुः । पित्रा निर्भर्त्सिता तत्र नियुक्ता सा पुनः पुनः

Sūta nói: “Nghe vậy, Nữ Thần hổ thẹn bước vào trước mặt phụ thân. Tại đó, nàng bị cha quở trách và hết lần này đến lần khác bị thúc ép đi theo cùng một lối hành xử.”

Verse 12

अगच्छद्वडवा भूत्वाऽऽच्छाद्यरूपं ततस्त्वकम् । कुरुंस्तदोत्तरान्प्राप्य नृणां मध्ये चचार ह

Rồi nàng lên đường, hóa thân thành một con ngựa cái, lấy lớp che phủ giấu đi dung mạo thật. Đến xứ Kuru và các miền phương bắc, nàng đi lại giữa loài người.

Verse 13

संज्ञां तां तु रविर्मत्वा छायायां सुसुतं तदा । जनयामास सावर्णिं मनुं वै सविता किल

Nhưng Sūrya, ngỡ nàng là Saṁjñā, đã gieo giống nơi Chāyā và sinh ra một người con cao quý—quả thật, Savitṛ đã sinh ra Sāvarṇi Manu.

Verse 14

संज्ञाऽनु प्रार्थिता छाया सा स्वपुत्रेऽपि नित्यशः । चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजे सुते

Được Saṁjñā thúc giục, Chāyā ngày qua ngày bày tỏ tình thương vượt hơn đối với chính con trai mình, nhưng không như thế đối với người con trai trưởng sinh trước.

Verse 15

अनुजश्चाक्षमस्तत्तु यमस्तं नैव चक्षमे । स सरोषस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य गौरवात्

Nhưng người em Yama không thể chịu đựng điều ấy; chàng nhất quyết không dung thứ. Còn trẻ tuổi, lại đặt nặng những hệ quả mà chàng tin sẽ phát sinh, nên chàng bừng bừng phẫn nộ.

Verse 16

छायां संतर्जयामास यदा वैवस्वतो यमः । तं शशाप ततः क्रोधाच्छाया तु कलुषीकृता

Khi Vaivasvata Yama đe dọa Chāyā, nàng—tâm đã vẩn đục vì xao động—liền trong cơn giận mà nguyền rủa chàng.

Verse 17

चरणः पततामेष तवेति भृशरोषितः । यमस्ततः पितुस्सर्वं प्रांजलिः प्रत्यवेदयत्

Bừng bừng phẫn nộ, Yama thốt lên: “Hãy để bàn chân này giáng xuống ngươi!” Rồi sau đó, chàng chắp tay cung kính, trình bày trọn sự việc lên phụ thân mình.

Verse 18

भृशं शाप भयोद्विग्नस्संज्ञावाक्यैर्विचेष्टितः । मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै

Vì quá sợ lời nguyền, ông run rẩy bất an, cố xoay xở bằng những lời gợi ý và nói vòng. Quả thật, người mẹ nên đối xử với mọi người con bằng tình thương trìu mến, bình đẳng như nhau.

Verse 19

स्नेहमस्मास्वपाकृत्य कनीयांसं बिभर्ति सा । तस्मान्मयोद्यतः पादस्तद्भवान् क्षंतुमर्हति

Nàng gạt tình thương dành cho chúng ta sang một bên mà nâng đỡ người em. Vì thế chân ta đã giận dữ mà nhấc lên—xin ngài hãy rộng lòng tha thứ cho lỗi này.

Verse 20

शप्तोहमस्मि देवेश जनन्या तपतांवर । तव प्रसादाच्चरणो न पतेन्मम गोपते

Con đã bị mẹ con—bậc tối thắng trong hàng khổ hạnh—nguyền rủa, ôi Chúa tể chư thiên. Nhưng nhờ ân sủng của Ngài, ôi Đấng Bảo Hộ và Chủ Tể, xin cho chân con đừng trượt; xin đừng để con sa ngã khỏi con đường.

Verse 21

सवितोवाच । असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम् । येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्

Savita nói: “Không nghi ngờ gì, con ơi, hẳn có một nguyên nhân lớn đằng sau việc này. Vì cớ gì cơn giận lại xâm nhập vào con—người hiểu dharma và nói lời chân thật?”

Verse 22

न शक्यते तन्मिथ्या वै कर्त्तुं मातृवचस्तव । कृमयो मांसमादाय गमिष्यंति महीतले

Không thể làm cho lời của mẹ con trở thành dối trá. Giòi bọ sẽ mang lấy thịt và bò đi trên mặt đất.

Verse 23

तद्वाक्यं भविता सत्यं त्वं च त्रातौ भविष्यसि । कुरु तात न संदेहं मनश्चाश्वास्य स्वं प्रभो

“Lời ấy chắc chắn sẽ thành sự thật, và con cũng sẽ trở thành bậc cứu hộ. Hãy làm đi, con yêu—đừng nghi ngờ. Ôi Chúa tể, trước hết hãy làm cho tâm mình vững và an ổn.”

Verse 24

सूत उवाच । इत्युक्त्वा तनयं सूर्यो यमसंज्ञं मुनीश्वर । आदित्यश्चाब्रवीत्तान्त्तु छायां क्रोधसमन्वितः

Sūta nói: Nói như thế với người con trai tên là Yama, ôi bậc hiền thánh tối thượng, Thần Mặt Trời (Āditya) liền nói với Chāyā, lòng đầy phẫn nộ.

Verse 25

सूर्य उवाच । हे प्रिये कुमते चंडि किं त्वयाऽऽचरितं किल । किं तु मेऽभ्यधिकः स्नेह एतदाख्यातुमर्हसि

Sūrya nói: “Hỡi người yêu dấu—hỡi Caṇḍī với tâm trí lầm lạc—nàng đã thực sự làm điều gì? Nhưng vì tình thương của Ta dành cho nàng càng lớn hơn, nàng hãy nên bày tỏ điều ấy cho Ta.”

Verse 26

सूत उवाच । सा रवेर्वचनं श्रुत्वा यथा तथ्यं न्यवेदयत् । निर्दग्धा कामरविणा सांत्वयामास वै तदा

Sūta nói: Nghe lời của Ravi (Thần Mặt Trời), nàng đã thuật lại sự việc đúng như chân tướng. Rồi, bị thiêu đốt bởi “mặt trời của Kāma” tức dục vọng, nàng liền tìm cách an ủi và xoa dịu vào lúc ấy.

Verse 27

छायोवाच । तवातितेजसा दग्धा इदं रूपं न शोभते । असहंती च तत्संज्ञा वने वसति शाद्वले

Chāyā nói: “Bị thiêu đốt bởi hào quang rực rỡ quá mức của ngài, hình tướng này chẳng còn đẹp đẽ nữa. Không chịu nổi trạng thái ấy, nàng—người được gọi đúng theo danh xưng đó—đang ở trong rừng, trên thảm cỏ.”

Verse 28

श्लाघ्या योगबलोपेता योगमासाद्य गोपते । अनुकूलस्तु देवेश संदिश्यात्ममयं मतम्

Ôi Gopati, Chúa tể muôn loài, nàng—đáng được tán dương và đầy đủ sức mạnh yoga—sau khi đạt đến định nhập yoga, đã truyền bày với Deveśa, Đấng Chúa tể chư thiên đang thuận lòng gia hộ, một giáo huấn lấy Chân Ngã làm gốc.

Verse 29

रूपं निवर्तयाम्यद्य तव कांतं करोम्यहम् । सूत उवाच । तच्छ्रुत्वाऽपगतः क्रोधो मार्तण्डस्य विवस्वतः

“Hôm nay ta sẽ thu nhiếp hình tướng của mình và làm cho nó trở nên khả ái đối với nàng.” Sūta nói: Nghe vậy, cơn giận của Mārtaṇḍa—Vivasvān, Thần Mặt Trời—liền lắng xuống.

Verse 30

भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास वै मुनिः । ततो विभ्राजितं रूप तेजसा संवृतेन च

Đặt hào quang đó lên đĩa quay, vị hiền triết đã cắt tỉa nó. Sau đó, một hình hài rực rỡ hiện ra—nhưng lại bị che phủ bởi chính ánh sáng của nó.

Verse 31

कृतं कांततरं रूपं त्वष्ट्रा तच्छुशुभे तदा । ततोभियोगमास्थाय स्वां भार्य्यां हि ददर्श ह

Sau đó, Tvaṣṭṛ đã tạo ra một hình hài còn đẹp đẽ hơn, và nó tỏa sáng rực rỡ. Khi ấy, vì lòng khao khát mãnh liệt, ông đã nhìn ngắm người vợ của mình.

Verse 32

अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च । सोऽश्वरूपं समास्थाय गत्वा तां मैथुनेच्छया

Không thể bị xâm phạm bởi bất kỳ chúng sinh nào—nhờ sức mạnh của hào quang và kỷ luật kiên định—ông đã hóa thân thành một con ngựa và đến với nàng vì khao khát giao hợp.

Verse 33

मैथुनाय विचेष्टंतीं परपुंसोभिशंकया । मुखतो नासिकायां तु शुक्रं तत् व्यदधान्मुने

Hỡi hiền nhân, vì sợ rằng một người đàn ông khác có thể tiếp cận nàng khi nàng đang cử động để giao hợp, ông đã khiến tinh dịch của mình phóng ra—đi từ miệng vào lỗ mũi.

Verse 34

देवौ ततः प्रजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यौ तौ च दस्रौ च स्मृतौ द्वावश्विनावपि

Sau đó sinh ra hai vị Aśvin thần thánh, bậc tối thượng trong hàng lương y. Hai vị ấy được ghi nhớ là Nāsatya và Dasra—chính là đôi Aśvin được gọi là hai Aśvin.

Verse 35

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मन्वन्तरकीर्तने वैवस्वतवर्णनं नाम पचत्रिंशोऽध्यायः

Như vậy, trong Śrī Śiva Mahāpurāṇa—thuộc quyển thứ năm, Umāsaṃhitā, trong phần tán thuật các Manvantara—kết thúc chương thứ ba mươi lăm, mang nhan đề “Sự mô tả về Vaivasvata (Manvantara)”.

Verse 36

पत्या तेन गृहं प्रायात्स्वं सती मुदितानना । मुमुदातेऽथ तौ प्रीत्या दंपतो पूर्वतोधिकम्

Cùng với phu quân, Satī—gương mặt rạng ngời hoan hỷ—trở về nhà mình. Rồi sau đó, đôi vợ chồng thiêng liêng ấy vui hưởng bên nhau trong tình yêu tương kính, còn hơn cả thuở trước.

Verse 37

यमस्तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः । धर्मेण रंजयामास धर्मराज इमा प्रजाः

Nhưng Diêm Vương—tâm trí bị dày vò sâu sắc bởi hành vi ấy—rồi đã làm cho muôn loài này hoan hỷ bằng chính nghĩa. Như vậy, Dharmarāja (Chúa tể Công lý) đã dẫn dắt dân chúng theo khuôn phép của dharma.

Verse 38

लेभे स कर्मणा तेन धर्मराजो महाद्युतिः । पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च

Nhờ chính hành vi ấy, Dharmarāja rực rỡ đại quang minh đã đạt được quyền chủ tể đối với các Pitṛ (cõi tổ tiên) và cũng đạt địa vị Lokapāla, bậc hộ trì các thế giới.

Verse 39

मनुः प्रजापतिस्त्वासीत्सावर्णिस्स तपोधनः । भाव्यः स कर्मणा तेन मनोस्सावर्णिकेंतरे

Sāvarṇi quả thật là Manu, bậc Prajāpati—chúa tể sinh linh—kho tàng của khổ hạnh. Nhờ chính công đức ấy, ngài sẽ lại trở thành Manu trong Manvantara của Sāvarṇi, tiếp sau Vaivasvata Manu.

Verse 40

मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः । यवीयसी तयोर्या तु यमी कन्या यशस्विनी

Ngay đến hôm nay, Đấng Chúa vẫn thực hành khổ hạnh nghiêm khắc trên lưng núi Meru. Người con gái út sinh từ đôi ấy là thiếu nữ Yamī rạng danh.

Verse 41

अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपा वनी । मनुरित्युच्यते लोके सावर्णिरिति चोच्यते

Bấy giờ Yamunā trở thành bậc tối thắng trong các dòng sông, đấng hộ trì các thế giới, nữ thần của rừng thẳm. Trong đời, nàng được gọi là “Manu”, và cũng được xưng là “Sāvarṇi”.

Verse 42

य इदं जन्म देवानां शृणुयाद्धारयेत्तु वा । आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयात्सुमहद्यशः

Ai lắng nghe chuyện về nguồn gốc chư thiên này—hoặc chỉ cần ghi giữ trong tâm—khi gặp tai ương sẽ được giải thoát khỏi nạn ấy và đạt danh tiếng rất lớn.