Ramayana — Yuddha Kanda, Sarga 9, Shloka 8

विभीषणोपदेशः

Vibhishana’s Counsel to Ravana

Devanagari script

अप्युपायैस्त्रिभिस्तातयोऽर्थःप्राप्तुंनशक्यते ।तस्यविक्रमकालांस्तान्युक्तानाहुर्मनीषिणः ।।।।

Transliteration

apy upāyais tribhis tāta yo 'rthaḥ prāptuṃ na śakyate |

tasya vikramakālāṃs tān yuktān āhur manīṣiṇaḥ ||

Translation

Thưa ngài, nếu một mục đích không thể đạt được ngay cả bằng ba phương kế, thì các bậc hiền triết nói rằng đó mới là lúc dùng đến vũ lực.

Word by Word

• अपि: even/also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपेक्षार्थक-अव्यय (also/even)

• उपायैः: by means/strategies
• उपायैः: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: उपाय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन

• त्रिभिः: by three
• त्रिभिः: Karaṇa (करण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्याप्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; संख्यावाचक-विशेषणम् उपायैः इति

• तात: O dear/father
• तात: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: तात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

• यः: which/that (which)
• यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम (relative pronoun)

• अर्थः: aim/object
• अर्थः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• प्राप्तुम्: to obtain
• प्राप्तुम्: Prayojana (प्रयोजन/infinitival purpose)
• Type: Verb
• Root: प्र-आप् (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (Infinitive), धातु: आप्, उपसर्ग: प्र-; अर्थे: 'to obtain'

• न: not
• न: Pratiṣedha (प्रतिषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negation)

• शक्यते: is possible
• शक्यते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: शक् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), आत्मनेपद; प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; कर्मणि प्रयोगः (passive sense): 'is possible'

• तस्य: of him/of that
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; सर्वनाम

• विक्रमकालान्: times for heroic action
• विक्रमकालान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विक्रम + काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: विक्रमस्य कालाः (times for valor/enterprise)

• तान्: those
• तान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; सर्वनाम

• युक्तान्: appropriate
• युक्तान्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: युक्त (प्रातिपदिक; √युज्-जन्य कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषणम् (proper/appropriate) विक्रमकालान् इति

• आहुः: have said/call
• आहुः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अह् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन; धातु: अह् (to say)

• मनीषिणः: the wise
• मनीषिणः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनीषिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

Context

"Dear father, intelligent people say that an act which cannot be accomplished by the three means (Sama - Conciliation, Dana - Gift, Bheda - Sowing dissension), should only be accomplished diligently by one's heroic deed. Therefore, we should think of war only after the above three means are employed."

Characters & Entities

• Vibhīṣaṇa
• Rāvaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

War/force is ethically last: dharma in governance requires exhausting peaceful and strategic means first; only when they fail does righteous valor become appropriate.

What is the narrative situation?

Vibhīṣaṇa advises Rāvaṇa on proper policy: attempt conciliation, gifts, and division before resorting to battle.

Which character virtue is emphasized?

Practical wisdom (nīti) aligned with dharma—Vibhīṣaṇa advocates measured, rule-based decision-making rather than impulsive aggression.