Shloka 46

प्रहस्तनिर्याणम्

Prahasta’s Departure and the Muster of the Rakshasa Host

Devanagari script

ततःप्रहस्तःकपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थेविजयायदुर्मतिः ।विवृद्धवेगंश्चविवेशतांचमूंयथामुमूर्षुश्शलभोविभावसुम् ।।।।

Transliteration

tataḥ prahastaḥ kapirāja-vāhinīm abhipratasthe vijayāya durmatiḥ | vivṛddha-vegaś ca viveśa tāṁ camūṁ yathā mumūrṣuḥ śalabho vibhāvasum ||6.57.46||

Translation

Bấy giờ Prahasta, kẻ tâm ý tà vạy, tiến lên cầu thắng lợi; khí thế càng lúc càng dữ dội, hắn lao thẳng vào đạo quân của Vua Khỉ, như con thiêu thân tự tìm đến lửa, hướng về cái chết của chính mình.

Word by Word

• ततः: thereafter, then
• ततः: अधिकरण (कालाधिकरणम्; time circumstance)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात्; तस्मात्-अर्थे अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; काल/क्रमवाचक-अव्ययम् (temporal/sequence adverb): 'thereafter/then'

• प्रहस्तः: Prahastha
• प्रहस्तः: कर्ता (agent/subject)
• Type: Noun
• Root: प्रहस्त (प्रातिपदिकम्; नाम)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. nominative singular)

• कपिराजवाहिनीम्: the army of the monkey-king
• कपिराजवाहिनीम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: कपिराज + वाहिनी (प्रातिपदिके; समासः)
• Form: स्त्रीलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (fem. accusative singular); षष्ठी-तत्पुरुषः: कपिराजस्य वाहिनी (army of the monkey-king)

• अभिप्रतस्थे: set out against, advanced towards
• अभिप्रतस्थे: क्रिया (verbal action)
• Type: Verb
• Root: प्र + स्था (स्था-धातुः) with अभि-, प्रति- उपसर्गौ
• Form: लिट्-लकारः (परस्मैपदम्); प्रथम-पुरुषः; एकवचनम् (perfect, 3rd sg.); उपसर्गयुक्तः: अभि-प्रति-स्था = 'set out/advanced towards'

• विजयाय: for victory, to conquer
• विजयाय: सम्प्रदान (purpose/beneficiary; dative of purpose)
• Type: Noun
• Root: विजय (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; चतुर्थी-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. dative singular); प्रयोजनार्थे (for the purpose of victory)

• दुर्मतिः: the evil-minded one
• दुर्मतिः: कर्ता (apposition to agent)
• Type: Noun
• Root: दुर्मति (दुर्-उपसर्गः + मति-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. nominative singular); विशेषणार्थे कर्तरि (appositional epithet to प्रहस्तः)

• विवृद्धवेगम्: with greatly increased speed/impetus
• विवृद्धवेगम्: कर्म (as accusative qualifier with viveśa; manner/force)
• Type: Adjective
• Root: विवृद्ध + वेग (प्रातिपदिके; समासः)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. accusative singular); कर्मधारयः: विवृद्धः वेगः यस्य/यत्र (having greatly increased speed/impetus); विशेषणम् (qualifies the manner/force with which he entered)

• च: and
• च: सम्बन्ध (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्ययम्)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्ययम् (conjunction): 'and'

• विवेश: entered
• विवेश: क्रिया (verbal action)
• Type: Verb
• Root: वि + विश् (विश्-धातुः)
• Form: लिट्-लकारः (परस्मैपदम्); प्रथम-पुरुषः; एकवचनम् (perfect, 3rd sg.); उपसर्गः वि-: 'entered'

• ताम्: that
• ताम्: कर्म (object determiner)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (fem. accusative singular); निर्देशार्थे (demonstrative pronoun)

• चमूम्: army, host
• चमूम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: चमू (प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (fem. accusative singular)

• यथा: as, like
• यथा: सम्बन्ध (upamāna-marker; comparison)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्ययम्)
• Form: उपमानवाचक-अव्ययम् (comparative particle): 'as/like'

• मुमूर्षुः: one about to die, death-seeking
• मुमूर्षुः: कर्ता (agent of implied action in simile)
• Type: Noun
• Root: मुमूर्षु (मृ-धातुः; सन्-प्रत्ययान्त-इच्छार्थक-कृदन्तः)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. nominative singular); सन्नन्त-इच्छार्थकः (desiderative derivative): 'wishing to die/at the point of death'

• शलभः: a moth
• शलभः: कर्ता (agent in simile)
• Type: Noun
• Root: शलभ (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. nominative singular); मुमूर्षुः इत्यस्य विशेष्यः (apposition)

• विभावसुम्: fire, flame
• विभावसुम्: कर्म (object in simile)
• Type: Noun
• Root: विभावसु (प्रातिपदिकम्; अग्नि-पर्यायः)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. accusative singular); उपमानस्य कर्म (object in simile: moth enters fire)

Context

"I am not able to see anyone (other than you) knowledgeable in warfare to deliver the city oppressed suddenly and can liberate from war."

Characters & Entities

• Prahasta
• Kapirāja (Monkey-King)
• Vānara army

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Adharma—acting from distorted intent—drives one toward self-destruction; the moth-to-flame simile teaches that reckless aggression and bad counsel carry inevitable consequences.

What is the narrative situation?

Prahasta initiates a direct assault on the Vānara forces, charging into the Monkey-King’s army with intensified force.

Which character virtue is emphasized?

By contrast rather than praise: Prahasta’s lack of discernment (aviveka) is highlighted, underscoring that true strength must be guided by right judgment.