Shloka 26

धूम्राक्षवधः

The Slaying of Dhumrākṣa

Devanagari script

धूम्राक्षेणार्दितंसैन्यंव्यथितंप्रेक्ष्यमारुतिः ।अभ्यवर्ततसङ्क्रुद्धःप्रगृह्यविपुलांशिलाम् ।।6.52.26।।

Transliteration

dhūmrākṣeṇārditaṃ sainyaṃ vyathitaṃ prekṣya mārutiḥ | abhyavartata saṅkruddhaḥ pragṛhya vipulāṃ śilām ||6.52.26||

Translation

Thấy quân đội bị Dhūmrākṣa quấy nhiễu, chấn động và rối loạn, Māruti (Hanumān) bừng bừng phẫn nộ, nắm lấy một tảng đá lớn và quay lại đối diện hắn.

Word by Word

• धूम्राक्षेण: by/with Dhumrākṣa
• धूम्राक्षेण: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: धूम्राक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (करण/सह), एकवचन; Instrumental singular

• अर्दितम्: afflicted, harassed
• अर्दितम्: कर्मणि विशेषण (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अर्द् (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्यय, भूतकर्मणि), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; past passive participle agreeing with सैन्यम्

• सैन्यम्: army
• सैन्यम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सैन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; Accusative singular

• व्यथितम्: distressed, shaken
• व्यथितम्: कर्मणि विशेषण (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: व्यथ् (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्यय, भूतकर्मणि), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; PPP agreeing with सैन्यम्

• प्रेक्ष्य: having seen
• प्रेक्ष्य: पूर्वकाल (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र-ईक्ष् (धातु)
• Form: क्त्वान्त/ल्यप् (absolutive/gerund), अव्यय; having seen

• मारुतिः: Hanumān
• मारुतिः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मारुति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular

• अभ्यवर्तत: turned back/advanced towards
• अभ्यवर्तत: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अभि-वृत् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; 3rd sg imperfect

• सङ्क्रुद्धः: enraged
• सङ्क्रुद्धः: कर्तृविशेषण (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्-क्रुध् (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्यय, कर्तरि), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; PPP used adjectivally

• प्रगृह्य: having grasped
• प्रगृह्य: पूर्वकाल (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र-ग्रह् (धातु)
• Form: क्त्वान्त/ल्यप् (absolutive/gerund), अव्यय; having seized

• विपुलाम्: huge, massive
• विपुलाम्: कर्मविशेषण (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विपुल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; Accusative singular agreeing with शिलाम्

• शिलाम्: rock
• शिलाम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शिला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; Accusative singular

Context

Beholding the perturbed army, Hanuman seized a huge rock and turned towards Dhumraksha.

Characters & Entities

• Hanumān (Māruti)
• Dhūmrākṣa
• Vānara army

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Protective duty in war: Hanumān’s response arises from dharma toward his allies—defending a distressed force against aggression.

What is the narrative situation?

Dhūmrākṣa has thrown the Vānara troops into disorder; Hanumān prepares to counterattack by taking up a rock.

Which character virtue is emphasized?

Vīrya (valor) joined with rakṣaṇa-bhāva (protective resolve): he acts decisively to shield his side.