Shloka 30

पुष्पकविमान-प्रस्थानम्

The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared

Devanagari script

तत्पुष्पकंकामगमंविमानमुपस्थितंभूधरसन्निकाशम् ।दृष्टवातदाविस्मयमाजगामरामस्ससौमित्रिरुदारसत्त्व: ।।।।

Transliteration

tat puṣpakaṃ kāmagamaṃ vimānam upasthitaṃ bhūdharasaṃnikāśam |

dṛṣṭvā tadā vismayam ājagāma rāmaḥ sasaumitriḥ udārasattvaḥ ||6.124.30||

Translation

Bấy giờ, thấy xe bay Puṣpaka—tùy ý mà đi, đang hiện tiền, dáng như núi lớn—Rāma cùng Saumitri (Lakṣmaṇa), bậc tâm hồn cao quý, liền tràn đầy kinh ngạc.

Word by Word

• तत्: that
• तत्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd case), एकवचन; सर्वनाम (pronoun) used adjectivally

• पुष्पकम्: Pushpaka (name of the aerial car)
• पुष्पकम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: puṣpaka (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd case), एकवचन

• कामगमम्: moving at will
• कामगमम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: kāma-gama (प्रातिपदिक; काम + गम)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समास (determinative): 'कामाेन गम्यते' / 'at will-going'

• विमानम्: aerial car
• विमानम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: vimāna (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• उपस्थितम्: present/arrived
• उपस्थितम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: upa-sthā (धातु) + kta (कृत् प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'उपस्थित' = present/arrived/standing near

• भूधर-सन्निकाशम्: mountain-like
• भूधर-सन्निकाशम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: bhūdhara-sannikāśa (प्रातिपदिक; भूधर + सन्निकाश)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समास: 'भूधरस्य सन्निकाशः' (resembling a mountain)

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: पूर्वकाल (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: dṛś (धातु) + त्वा (क्त्वा)
• Form: क्त्वान्त अव्ययीभाव (gerund/absolutive), अव्यय; 'having seen'

• तदा: then
• तदा: कालाधिकरण (Time adjunct/काल-अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: tadā (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• विस्मयम्: astonishment
• विस्मयम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: vismaya (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd case), एकवचन

• आजगाम: came/experienced
• आजगाम: क्रिया (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ā-gam (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• रामः: Rama
• रामः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: rāma (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन

• स-सौमित्रिः: with Saumitri (Lakshmana)
• स-सौमित्रिः: सहकर्ता (Accompaniment/सह-कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: sa + saumitri (प्रातिपदिक; स + सौमित्रि)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अव्ययीभाव-समास: 'सह सौमित्रिणा' (together with Saumitri/Lakshmana)

• उदारसत्त्वः: noble-minded
• उदारसत्त्वः: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: udāra-sattva (प्रातिपदिक; उदार + सत्त्व)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय-समास: 'उदारं सत्त्वं यस्य' (noble-minded)

Context

"When the virtuous Bharata, son of Kaikeyi, is not here, why do I need bath, why so many clothes and ornaments?"

Characters & Entities

• Rāma
• Saumitri (Lakṣmaṇa)
• Puṣpaka-vimāna

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is reinforced as divine support aligning with righteous purpose: extraordinary means (the Puṣpaka) appear as instruments aiding the restoration of rightful order.

What is the narrative situation?

The Puṣpaka-vimāna is now before them; Rāma and Lakṣmaṇa behold its vastness and marvel, marking the transition toward return and closure after victory.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s udāratā (nobility of spirit) is highlighted—his wonder is not possessive pride but a composed recognition of the extraordinary within a dhārmic journey.