Shloka 16

पुष्पकविमान-प्रस्थानम्

The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared

Devanagari script

एवमुक्तस्ततोरामःप्रत्युवाचविभीषणम् ।रक्षसांवानराणां च सर्वेषामेवशृण्वताम् ।।।।

Transliteration

evam uktaḥ tato rāmaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇam |

rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca sarveṣām eva śṛṇvatām ||

Translation

Nghe Vibhīṣaṇa nói như vậy, Rāma liền đáp lời; khi ấy hết thảy Rākṣasa và Vānara đều đứng lắng nghe.

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: प्रकार (Manner/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (manner adverb)

• उक्तः: having been addressed
• उक्तः: कर्तृविशेषण (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वच् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; 'having been spoken to/addressed'

• ततः: then
• ततः: क्रम/काल (Sequence/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: क्रमवाचक-अव्यय

• रामः: Rama
• रामः: कर्ता (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन

• प्रत्युवाच: replied
• प्रत्युवाच: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति-उ- वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; 'replied'

• विभीषणम्: to Vibhishana
• विभीषणम्: सम्प्रदान/कर्म (Addressee as object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विभीषण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन

• रक्षसाम्: of the Rakshasas
• रक्षसाम्: सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-बहुवचन; dependent on शृण्वताम्

• वानराणाम्: of the Vanaras
• वानराणाम्: सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: वानर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-बहुवचन; dependent on शृण्वताम्

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• सर्वेषाम्: of all
• सर्वेषाम्: सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-बहुवचन; 'of all'

• एव: indeed/just
• एव: अवधारण (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (restrictive particle)

• शृण्वताम्: while (they were) listening
• शृण्वताम्: सति-सप्तमी/परिस्थिति (Circumstance/परिस्थिति)
• Type: Adjective
• Root: श्रु (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, षष्ठी-बहुवचन; 'while listening'

Context

On hearing Vibheeshana spoken in the aforesaid manner, Rama replied to the hearing of Rakshasas, Vanaras and all of them there.

Characters & Entities

• Rāma
• Vibhīṣaṇa
• Rākṣasas
• Vānaras

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Accountable speech: Rāma responds openly in the presence of both allies, modeling transparent leadership and impartial regard for all listeners.

What is the narrative situation?

After Vibhīṣaṇa speaks, Rāma answers him in an assembly where both Rākṣasas and Vānaras are present.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s measured public conduct—speaking responsibly and inclusively before all parties.