Shloka 34

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

ततः कपिस्तं विचरन्तमम्बरे पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते।समेत्य तं मारुततुल्यविक्रमः क्रमेण जग्राह स पादयोर्दृढम्।।5.47.34।।

Transliteration

tataḥ kapis taṃ vicarantam ambare patatrirājānilasiddhasevite |

sametya taṃ mārutatulyavikramaḥ krameṇa jagrāha sa pādayor dṛḍham ||5.47.34||

Translation

Bấy giờ, đại hầu có oai lực sánh cùng gió liền lao tới kẻ đang lướt giữa hư không—nơi có Garuḍa, thần Phong và các bậc Siddha vây quanh—rồi theo thế mà nắm chặt cả hai bàn chân hắn.

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: अधिकरण (कालाधिकरणम्; time-context)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात्; तसिल्-प्रत्ययः)
• Form: अव्ययम्; अव्यय-प्रकारः—काल/क्रमवाचक-अव्ययम् (temporal/sequence adverb) "thereupon/then"

• कपिः: the monkey (Hanuman)
• कपिः: कर्ता (agent/subject)
• Type: Noun
• Root: कपि (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., nominative singular)

• तम्: him
• तम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., accusative singular)

• विचरन्तम्: moving about / flying
• विचरन्तम्: कर्मणि विशेषणम् (qualifier of the object)
• Type: Verb
• Root: वि + चर् (धातुः) → विचरन्त् (वर्तमान-कृदन्तः)
• Form: वर्तमान-कर्तरि-शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्तः (present active participle); पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., acc. sg.)

• अम्बरे: in the sky
• अम्बरे: अधिकरण (स्थानाधिकरणम्; locus)
• Type: Noun
• Root: अम्बर (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः; सप्तमी-विभक्तिः; एकवचनम् (neut., locative singular)

• पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते: in the sky frequented/served by the king of birds (Garuda), the Wind, and the Siddhas
• पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते: अधिकरणस्य विशेषणम् (qualifier of locus)
• Type: Adjective
• Root: पतत्रिराज + अनिल + सिद्ध + सेवित (कृदन्त) (समासाङ्गानि)
• Form: समासः (बहुपद-तत्पुरुष-प्रायः; ‘पतत्रिराजेन अनिलेन सिद्धैश्च सेविते’ इति भावः); ‘सेवित’ = √सेव् (धातुः) + क्त-प्रत्ययः (past passive participle); नपुंसकलिङ्गः; सप्तमी-विभक्तिः; एकवचनम् (neut., loc. sg.), ‘अम्बरे’ इत्यस्य विशेषणम्

• समेत्य: having approached, reaching
• समेत्य: क्रियाविशेषणम् (पूर्वकाल-क्रिया; adverbial to main verb)
• Type: Indeclinable
• Root: सम् + इ (धातुः) → समेत्य (ल्यबन्त-अव्ययकृदन्तः)
• Form: अव्ययकृदन्तम्; ल्यबन्तम् (absolutive/gerund) = “having approached/coming together”

• तम्: him
• तम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., accusative singular)

• मारुततुल्यविक्रमः: whose prowess is equal to the wind
• मारुततुल्यविक्रमः: कर्तृविशेषणम् (qualifier of agent)
• Type: Adjective
• Root: मारुत + तुल्य + विक्रम (समासाङ्गानि)
• Form: समासः (तत्पुरुष/कर्मधारय-प्रायः): ‘मारुतेन तुल्यः विक्रमः यस्य’ इति; पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., nom. sg.), ‘कपिः’ इत्यस्य विशेषणम्

• क्रमेण: gradually, step by step
• क्रमेण: क्रियाविशेषणम् (manner/instrumental adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: क्रम (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; तृतीया-विभक्तिः; एकवचनम् (instr. sg. used adverbially) = “in due order/gradually”

• जग्राह: seized, caught
• जग्राह: क्रिया (main action)
• Type: Verb
• Root: ग्रह् (धातुः) → जग्राह
• Form: लिट्-लकारः (परोक्शभूत/Perfect); परस्मैपदम्; प्रथम-पुरुषः; एकवचनम् (3rd person singular)

• सः: he
• सः: कर्ता (agent; resumptive pronoun for ‘कपिः’)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc., nominative singular)

• पादयोः: of (his) two feet/legs
• पादयोः: सम्बन्ध (genitival relation: “by/at the feet/legs of him” → object-part relation)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; षष्ठी-विभक्तिः; द्विवचनम् (genitive dual; also formally identical to locative dual, but here genitive with ‘जग्राह’)

• दृढम्: firmly
• दृढम्: क्रियाविशेषणम् (manner)
• Type: Indeclinable
• Root: दृढ (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (acc. sg. used adverbially as manner) = “firmly”

Context

Thereupon Hanuman with the prowess that was equal to wind, approaching the sky firmly caught hold of the legs of Aksha flying into the abode of Garuda, the Wind-god and the Siddhas.

Characters & Entities

• Hanumān
• Akṣa
• Garuḍa
• Anila/Vāyu
• Siddha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma in action is steadfastness: once a righteous mission is underway, obstacles are met with unwavering resolve and capability.

What is the narrative situation?

Akṣa tries to fight from the air; Hanumān closes the distance and captures him by the legs mid-flight.

Which character virtue is emphasized?

Superlative strength and control—power guided by precision rather than chaos.