Shloka 10

ऋक्षबिलप्रवेशः

Entry into the Rikshabilam Cave

Devanagari script

ततस्तद्बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम्।।।।विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः।

Transliteration

tatas tad bilam āsādya sugandhi duratikramam |

vismayavyagramanaso babhūvur vānararṣabhāḥ ||

Translation

Rồi khi đến hang động ấy, hương thơm lan tỏa mà khó bề vượt tới, các bậc khỉ anh kiệt tâm trí rối bời, kinh ngạc đến bàng hoàng.

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'बिलम्' इत्यस्य विशेषण

• बिलम्: cave
• बिलम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: बिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• आसाद्य: having reached
• आसाद्य: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + √सद् (धातु)
• Form: ल्यप्/क्त्वा-समकक्ष अव्ययकृदन्त (Gerund); 'having reached/approached'

• सुगन्धि: fragrant
• सुगन्धि: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सुगन्धि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'बिलम्' इत्यस्य विशेषण

• दुरतिक्रमम्: hard to cross/enter
• दुरतिक्रमम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दुर् + अतिक्रम (प्रातिपदिक/कृदन्ताधारित)
• Form: उपपद-तत्पुरुष (दुर् + अतिक्रम); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'बिलम्' इत्यस्य विशेषण

• विस्मय-व्यग्र-मनसः: whose minds were agitated with wonder
• विस्मय-व्यग्र-मनसः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विस्मय (प्रातिपदिक) + व्यग्र (प्रातिपदिक) + मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास (येषां मनांसि विस्मयेन व्यग्राणि ते); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; 'वानरर्षभाः' इत्यस्य विशेषण

• बभूवुः: became
• बभूवुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद; प्रथम-पुरुष, बहुवचन

• वानर-ऋषभाः: bulls among monkeys (chief monkeys)
• वानर-ऋषभाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वानर (प्रातिपदिक) + ऋषभ (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (वानराणाम् ऋषभाः); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

Context

The bulls among the monkeys were bewildered when they reached the cave which was difficult to access.

Characters & Entities

• Cave (bila)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes prudent discernment: even strong beings pause when confronted with the unknown, weighing risk before action rather than rushing blindly.

What is the narrative situation?

The search-party encounters an unusual cave—pleasantly fragrant but perilous to access—causing hesitation and astonishment.

Which character virtue is emphasized?

Cautious intelligence (viveka): recognizing danger signs and responding thoughtfully.