Shloka 51

पूर्वदिशि सीतामार्गण-नियोगः

Deployment to the Eastern Quarter for the Search of Sita

Devanagari script

तत्र चन्द्रप्रतीकाशं पन्नगं धरणीधरम्।।4.40.50।।पद्मपत्रविशालाक्षं ततो द्रक्ष्यथ वानराः।आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वभूतनमस्कृतम्।।4.40.51।।सहस्रशिरसं देवमनन्तं नीलवाससम्।

Transliteration

tatra candrapratīkāśaṃ pannagaṃ dharaṇīdharam | padmapatraviśālākṣaṃ tato drakṣyatha vānarāḥ | āsīnaṃ parvatasyāgre sarvabhūtanamaskṛtam || sahasraśirasaṃ devam anantaṃ nīlavāsasam ||

Translation

Tại đó, hỡi các vânara, các ngươi sẽ được chiêm bái Ananta—Đại Xà thần thánh ngàn đầu, sáng như trăng, khoác y xanh, mắt rộng như cánh sen—ngự trên đỉnh núi, gánh giữ địa cầu, được muôn loài cúi lạy tôn kính.

Word by Word

• त्रिशिराः: three-headed/three-crested
• त्रिशिराः: कर्ता (Kartā qualifier)
• Type: Adjective
• Root: त्रि-शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि (त्रीणि शिरांसि यस्य); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• काञ्चनः: golden
• काञ्चनः: कर्ता (Kartā qualifier)
• Type: Adjective
• Root: काञ्चन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• केतुः: banner; flag
• केतुः: कर्ता (Kartā/subject)
• Type: Noun
• Root: केतु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तालः: Tāla (a standard/pole)
• तालः: कर्ता (Kartā apposition)
• Type: Noun
• Root: ताल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; केतोः विशेष्य/अपपद (apposition)

• तस्य: of that (one)
• तस्य: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन (gen sg)

• महात्मनः: of the great-souled one
• महात्मनः: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (gen sg)

• स्थापितः: is set up
• स्थापितः: कर्ता (Kartā predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु)
• Form: स्था-धातोः णिच् (स्थापयति) भावे क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP) ‘set up/fixed’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पर्वतस्य: of the mountain
• पर्वतस्य: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: पर्वत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• अग्रे: on the summit
• अग्रे: अधिकरण (Adhikaraṇa)
• Type: Noun
• Root: अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• विराजति: shines
• विराजति: क्रिया (verbal predicate)
• Type: Verb
• Root: वि-राज् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम

• सवेदिकः: with an altar/platform
• सवेदिकः: कर्ता (Kartā qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स-वेदीक (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (उपपद/सह-समास: वेदिकया सह); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

Context

'O monkeys! on top of the mountain you will see Ananta, a thousand-hooded serpent seated, as bright as the Moon, robed in blue, with large eyes like lotus petals bearing the load of the earth, and revered by all beings.

Characters & Entities

• Ananta (Śeṣa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is upheld by cosmic responsibility: Ananta symbolizes steadfast support of the world-order, reminding seekers that righteous missions align with a larger moral cosmos.

What is the narrative situation?

Sugriva describes sacred landmarks the vanaras may encounter while traveling, including the vision of Ananta on a mountain peak.

Which character virtue is emphasized?

Reverence and humility—recognizing and honoring beings associated with sustaining the world.