Shloka 39

शरत्प्रवेशे रामविलापः तथा सुग्रीवप्रमादे लक्ष्मणप्रेषणम्

Autumn’s Onset: Rama’s Lament and Lakshmana Sent to Sugriva

Devanagari script

समन्मथं तीव्रगतानुरागाःकुलान्विता मन्दगतिं करिण्यः।मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तंवनेषु भर्तारमनुप्रयान्ति।।

Transliteration

samanmathaṃ tīvragatānurāgāḥ kulānvitā mandagatiṃ kariṇyaḥ | madānvitaṃ samparivārya yāntaṃ vaneṣu bhartāram anuprayānti ||

Translation

Những voi cái dòng dõi cao quý, tình ái dâng trào mãnh liệt, vây quanh và theo sát đức phu quân đang say men dục, khi ngài chậm rãi bước qua rừng thẳm.

Word by Word

• sa-manmatham: (their lord) with passion/ardour
• sa-manmatham: Karma (कर्म/Object of anuprayānti)
• Type: Adjective
• Root: sa (उपसर्ग/सह) + manmatha (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः (सह-सम्बन्धः); पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचनम्; करिणीभिः अनुगम्यं भर्तारम् विशेषयति

• tīvra-gata-anurāgāḥ: with intensely deep love
• tīvra-gata-anurāgāḥ: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Adjective
• Root: tīvra (प्रातिपदिक) + gata (कृदन्त; √gam 'गम्' क्त) + anurāga (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहिसमासः; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम् (करिण्यः); 'येषाम् अनुरागः तीव्रगतः' (whose love has become intense)

• kula-anvitāḥ: of noble breed
• kula-anvitāḥ: Karta-anvaya (कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: kula (प्रातिपदिक) + anvita (कृदन्त; √i 'इ' + anu-, क्त)
• Form: तत्पुरुषसमासः; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; 'कुलेन अन्विताः' (endowed with noble lineage/breed)

• manda-gatim: slow-moving
• manda-gatim: Karma (कर्म/Object)
• Type: Adjective
• Root: manda (प्रातिपदिक) + gati (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयसमासः; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचनम्; भर्तारम् विशेषयति (slow-moving)

• kariṇyaḥ: female elephants
• kariṇyaḥ: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: kariṇī (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्

• mada-anvitam: in rut
• mada-anvitam: Karma (कर्म/Object)
• Type: Adjective
• Root: mada (प्रातिपदिक) + anvita (कृदन्त; √i 'इ' + anu-, क्त)
• Form: तत्पुरुषसमासः; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचनम्; भर्तारम् विशेषयति (endowed with rut)

• samparivārya: having surrounded
• samparivārya: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: sampari-√vṛ (धातु; 'वृ' to surround/cover)
• Form: क्त्वान्त अव्ययम् (gerund/absolutive); 'सम्परिवार्य' = having encircled

• yāntam: moving/going
• yāntam: Karma (कर्म/Object)
• Type: Adjective
• Root: √yā (धातु) + śatṛ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्तः; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचनम्; भर्तारम् विशेषयति (while going)

• vaneṣu: in forests
• vaneṣu: Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
• Type: Noun
• Root: vana (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचनम्

• bhartāram: their mate/lord
• bhartāram: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: bhartṛ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचनम्

• anuprayānti: follow
• anuprayānti: Kriyā (क्रिया/Predicate)
• Type: Verb
• Root: anu-pra-√yā (धातु)
• Form: लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; परस्मैपदम्

Context

'The female elephants of good breed, deeply passionate, gather round and follow their intoxicated lord moving slowly through the forest.

Characters & Entities

• forest (vana)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It reflects loyalty and following one’s leader/mate, but also hints that attachment can gather around intoxicated power; Dharma asks for loyalty guided by discernment, not mere impulse.

What is the narrative situation?

Continuing the autumn tableau, the narration depicts elephant herds and mating-season behavior.

Which character virtue is emphasized?

Fidelity and steadfast following—presented as natural devotion, later mirrored in the epic’s ideals of committed companionship.