Shloka 114

पम्पा

तीर-वर्णनम् / Rama’s Lament at Pampa and the Approach to Rishyamuka

Devanagari script

इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत्।उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम्।।।।

Transliteration

iti rāmaṃ mahātmānaṃ vilapantam anāthavat | uvāca lakṣmaṇo bhrātā vacanaṃ yuktam avyayam ||

Translation

Khi Rāma, bậc đại hồn, than khóc như kẻ không nơi nương tựa, người em Lakṣmaṇa liền thưa lời phải đạo, bền chắc.

Word by Word

• इति: thus
• इति: प्रकार (Quotation marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/प्रकार-अव्यय

• रामम्: Rāma
• रामम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• महात्मानम्: the great-souled one
• महात्मानम्: कर्म (Apposition to रामम्)
• Type: Noun
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (महान् आत्मा यस्य)

• विलपन्तम्: wailing
• विलपन्तम्: विशेषण (Adjectival modifier)
• Type: Verb
• Root: √लप् (धातु) + वि (उपसर्ग)
• Form: वर्तमान-कृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण (रामम्)

• अनाथवत्: like one without a protector
• अनाथवत्: प्रकार (Manner)
• Type: Indeclinable
• Root: अनाथ (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
• Form: उपमानार्थक-अव्यय (vat-suffix used adverbially: ‘like’)

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• लक्ष्मणः: Lakṣmaṇa
• लक्ष्मणः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• भ्राता: brother
• भ्राता: कर्ता (Apposition to लक्ष्मणः)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• वचनम्: words, speech
• वचनम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• युक्तम्: appropriate, fitting
• युक्तम्: विशेषण (Adjectival modifier)
• Type: Adjective
• Root: युक्त (कृदन्त; √युज् धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण (वचनम्)

• अव्ययम्: imperishable, unfailing
• अव्ययम्: विशेषण (Adjectival modifier)
• Type: Adjective
• Root: अव्यय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण (वचनम्)

Context

Thus spoke Lakshmana these befitting, unforgettable words to his his-souled brother, Rama wailing like an orphan:

Characters & Entities

• Rama
• Lakshmana

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The dharma of supportive counsel: when a righteous person is overwhelmed by grief, a close companion (here, a brother) should respond with timely, appropriate guidance rather than silence.

What is the narrative situation?

Rama is grieving intensely (over separation from Sita), and Lakshmana begins to address him with steadying, purposeful words.

Which character virtue is emphasized?

Lakshmana’s loyalty and discernment—compassionate firmness expressed through “fitting” and lasting counsel.