Valmiki Ramayana 2.56.3: Ayodhya Kanda, Sarga 56, Shloka 3

चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः

Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut

Devanagari script

स सुप्तस्समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः।जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम्।।।।

Sanskrit recitationValmiki Ramayana 2.56.3

Transliteration

sa suptaḥ samaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ | jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam ||

Translation

Đến đúng lúc, được anh mình đánh thức, Lakṣmaṇa liền dứt bỏ giấc ngủ và cơn lơ mơ, cùng cả nỗi mệt nhọc đường xa còn vương trên lộ trình.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• सुप्तः: asleep
• सुप्तः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्वप् (धातु)
• Form: क्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (of लक्ष्मणः)

• समये: at the proper time
• समये: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: समय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन

• भ्रात्रा: by (his) brother
• भ्रात्रा: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन

• लक्ष्मणः: Lakshmana
• लक्ष्मणः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्रतिबोधितः: awakened
• प्रतिबोधितः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रति-बुध् (धातु)
• Form: क्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (of लक्ष्मणः)

• जहौ: cast off; abandoned
• जहौ: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: हा (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• निद्राम्: sleep
• निद्राम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: निद्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction: and)

• तन्द्रीम्: drowsiness
• तन्द्रीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तन्द्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय

• प्रसक्तम्: clinging; attached
• प्रसक्तम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र-सञ्ज् (धातु)
• Form: क्त (PPP) used adjectivally, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (of श्रमम्)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय

• पथि: on the road; during the journey
• पथि: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पथिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन

• श्रमम्: fatigue
• श्रमम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: श्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

Context

Awakened by his brother in time, Lakshmana shook off his sleep, his drowsiness and his fatigue due to journey.

Characters & Entities

• Rāma (implied as brother who wakes him)
• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is alertness in responsibility: one overcomes personal fatigue to be available for rightful work and service.

What is the narrative situation?

At daybreak/at the needed time, Lakṣmaṇa is awakened and immediately regains readiness despite exhaustion from travel.

Which character virtue is emphasized?

Lakṣmaṇa’s promptness and resilience—he prioritizes duty over comfort.