Sarga 20

Verse 1

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा।।।।

Nhưng khi vị hổ trong loài người—Rāma—chắp tay cung kính mà bước ra, bấy giờ trong nội cung, tiếng kêu than thống thiết của các cung nữ bỗng dậy lên.

Verse 2

कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च।गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति।।।।

Dẫu không được phụ vương thúc giục, cũng chẳng vì bổn phận nghi lễ nào, Rāma vẫn là nơi nương tựa và che chở của toàn thể nội cung; vậy mà hôm nay chính Rāma ấy lại phải lên đường đi đày.

Verse 3

कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा।तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः।।।।

Như Rāghava luôn giữ trọn đạo hiếu, cung kính phụng sự mẹ Kausalyā, thì từ thuở mới sinh, người cũng đã đối đãi với tất cả chúng ta như vậy.

Verse 4

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति।।।।

Người tránh mọi việc gây sân hận, người làm nguôi cả kẻ đang giận, và dẫu bị nguyền rủa cũng không nổi giận—chính người ấy, Rāma, hôm nay rời nơi này để vào rừng chịu lưu đày.

Verse 5

अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्।यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम्।।.।।

Than ôi, đức vua của chúng ta vẫn lang thang trong cõi người sống, như kẻ mất trí xét; bởi Người đang ruồng bỏ Rāghava, nơi nương tựa của muôn loài hữu tình.

Verse 6

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः।पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः।।।।

Thế rồi tất cả các vương hậu—như những con bò mất bê—đều kêu khóc; họ vừa gọi chồng vừa cất tiếng than vang, tiếng khóc rền rĩ không dứt.

Verse 7

स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने।।।।

Nhà vua, bị nỗi sầu vì con thiêu đốt, nghe tiếng kêu thảm thiết từ nội cung; liền rũ xuống, ngã lặng trên ngai chỗ ngồi của mình.

Verse 8

रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः।जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी।।।।

Còn Rāma, vô cùng ưu sầu, thở dài như voi rừng; nhưng vẫn tự chế, cùng em trai đi đến nội thất của mẹ mình.

Verse 9

सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्।उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून्।।।।

Tại đó, chàng nhìn thấy một cụ già rất đáng kính đang ngồi ở cửa, và nhiều người khác đang đứng gần đó.

Verse 10

दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः।जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम्।।।।

Bấy giờ, vừa trông thấy Rāma, tất cả họ liền đồng loạt đứng dậy, tung hô Rāghava—bậc tối thắng trong chiến thắng—vang tiếng: “Khải hoàn! Khải hoàn!”

Verse 11

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः।ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान्।।।।

Vào sân thứ nhất rồi, sang sân thứ hai, Ngài thấy các Bà-la-môn tuổi cao, tinh thông Veda, đã được nhà vua cung kính tôn đãi.

Verse 12

प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः।स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः।।।।

Rāma đảnh lễ các vị Bà-la-môn ấy rồi, sang sân thứ ba, Ngài thấy những phụ nữ—người già cũng như thiếu nữ—đang chuyên tâm canh giữ cửa ngõ.

Verse 13

वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः।न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा।।।।

Những phụ nữ ấy lòng hân hoan, chúc phúc cho sự hưng thịnh của Người; rồi vội vã bước vào nội thất, họ báo tin lành ấy cho mẫu hậu của Rāma.

Verse 14

कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता।प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी।।।।

Hoàng hậu Kausalyā cũng vậy: suốt đêm an trú trong chánh niệm, tâm ý định tĩnh; đến rạng đông, vì cầu phúc cho con, bà cử hành lễ thờ phụng đức Viṣṇu.

Verse 15

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा।अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला।।।।

Khoác y phục vải mịn, lòng vui mừng, luôn chuyên tâm giữ giới nguyện; bấy giờ bà dâng cúng vào lửa theo đúng thần chú, sau khi đã hoàn tất các nghi lễ cát tường.

Verse 16

प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्त:पुरं शुभम्।ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्।।।।

Bấy giờ Rāma bước vào nội cung cát tường của mẹ; tại đó Người thấy mẫu thân đang điều khiển việc dâng lễ vào Hutāśana—thần Lửa Agni.

Verse 17

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्।दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।।।लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।।।

Tại đó, Rāma thấy mọi sự đã bày sẵn cho việc tế lễ: sữa chua và akṣata (hạt gạo cát tường), bơ tinh luyện, bánh ngọt, các phẩm vật hiến cúng; lúa rang, vòng hoa trắng, cháo sữa và kṛsara (cơm trộn mè); cùng củi tế và những bình nước đầy—tất cả đều hiện trước mắt đấng hoan hỷ của dòng Raghu.

Verse 18

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्।दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।2.20.17।।लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।2.20.18।।

Vì việc thờ phụng chư Thiên, nơi ấy đã bày sẵn mọi lễ vật cát tường: sữa chua, gạo nhuộm nghệ, bơ tinh khiết, bánh modaka và các phẩm vật hiến tế; gạo rang, vòng hoa trắng, cháo sữa, cơm trộn; cùng bó củi tế lễ và những bình nước đầy. Raghunandana trông thấy tất cả đã được chuẩn bị chu toàn.

Verse 19

तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्।तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम्।।।।

Ngài trông thấy nàng—Kauśalyā—khoác lụa trắng tinh, thân hình gầy đi vì giữ giới nguyện, dung sắc rạng ngời như chư Thiên; đang dâng nước cúng, làm lễ tịnh thủy để cầu thỉnh và làm vui lòng các thần linh.

Verse 20

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्।अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा।।।।

Nàng đã lâu mới được thấy con ruột của mình—niềm vui của người mẹ—liền hớn hở vội bước đến, như ngựa mẹ lao về phía ngựa con còn non.

Verse 21

स मातरमभिक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः।परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि।।।।

Rāghava kính cẩn đón mẹ đang tiến đến; nàng ôm chầm lấy chàng bằng đôi tay, lại hôn lên đỉnh đầu chàng.

Verse 22

तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः।कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः।।।।

Bấy giờ, mẫu hậu Kauśalyā, vì tình thương con sâu nặng, liền nói với chính con mình là Rāghava—bậc bất khả chiến bại—những lời vừa êm dịu vừa lợi ích.

Verse 23

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्।प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले।।।।

Nguyện con được trường thọ và danh tiếng như các bậc cao niên đức hạnh, những đại vương thánh hiền tâm lớn; và nguyện con gìn giữ Chánh pháp đã được thiết lập từ lâu trong dòng tộc.

Verse 24

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव।अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।

Hỡi Rāghava, hãy nhìn phụ vương con—đức vua giữ trọn lời thệ; bậc hành trì Chánh pháp ấy sẽ ngay hôm nay làm lễ quán đảnh tấn phong con làm Đông cung.

Verse 25

दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः।मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत्।।।।

Được mẹ mời dùng bữa, Rāghava chỉ khẽ chạm vào chỗ ngồi đã dọn; rồi, với chút e thẹn, chàng chắp tay đưa ra và thưa lời với mẹ.

Verse 26

स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः।प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे।।।।

Rāma vốn tính khiêm nhu, lại vì kính trọng mà cúi mình; khi sắp lên đường vào rừng Daṇḍaka, chàng bắt đầu thưa xin mẹ cho phép ra đi.

Verse 27

देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम्।इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च।।।।

Mẫu thân, hẳn người vẫn chưa hay biết: một tai ương lớn đã ập đến—sẽ đem sầu khổ cho người, cho Vaidehī (Sītā) và cho Lakṣmaṇa nữa.

Verse 28

गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे।विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः।।।।

Con sẽ đi vào rừng Daṇḍaka. Nay chiếc ngai này còn ích gì cho con? Vì thời khắc đã đến, con chỉ xứng ngồi trên tấm chiếu cỏ kuśa.

Verse 29

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम्।।।।

Suốt mười bốn năm, con sẽ ở nơi rừng vắng, sống nhờ mật ong, rễ và trái; từ bỏ thịt cá, như một bậc ẩn sĩ.

Verse 30

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति।मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम्।।।।

Đại vương đang ban ngôi Thái tử cho Bharata, còn con thì lại bị đày vào rừng Daṇḍaka—để sống đời khổ hạnh của kẻ tu hành.

Verse 31

स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन्।।।।

Vậy trong mười bốn năm, ta sẽ ở nơi rừng hoang vắng; nương theo lộc rừng mà sống, lấy trái và rễ làm phần ăn, chỉ thọ dụng những gì chốn sơn lâm ban cho.

Verse 32

सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने।पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता।।।।

Bấy giờ đức phu nhân cao quý ấy bỗng ngã quỵ—như cành cây sāla trong rừng bị rìu chặt đứt; như một nữ thần rơi xuống từ cõi trời.

Verse 33

तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव।रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्।।।।

Thấy mẹ mình—người vốn không đáng chịu khổ đau—ngã xuống như cây chuối và đã mê man, Rāma liền đỡ mẹ dậy.

Verse 34

उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम्।पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना।।।।

Khi bà lăn trên đất rồi gượng dậy, khốn khổ như ngựa cái bị ép kéo nặng; toàn thân phủ bụi mờ đục, Rāma dùng tay dịu dàng lau phủi và vỗ về.

Verse 35

सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता।उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे।।।।

Kausalyā—vốn xứng hưởng an vui mà nay bị khổ não nghiền nát—đã nói với Rāma, bậc trượng phu tối thượng, khi Người ngồi kề bên; còn Lakṣmaṇa thì lặng lẽ lắng nghe.

Verse 36

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव।न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः।।।।

Hỡi con, hỡi Rāghava—nếu con đã chẳng sinh ra để đem đến cho mẹ nỗi sầu này, thì dẫu mẹ là người đàn bà không con, mẹ cũng chẳng phải chứng kiến khổ đau nào lớn hơn thế.

Verse 37

एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः।अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते।।।।

Với người đàn bà hiếm muộn, con ơi, trong lòng chỉ có một nỗi sầu: nỗi nung nấu rằng ‘ta không có con’; ngoài điều ấy, chẳng có khổ đau nào sánh được.

Verse 38

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे।अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया।।।।

Hỡi Rāma, trước kia mẹ chưa từng thấy điềm lành hay hạnh phúc khi phụ vương nắm quyền; mẹ chỉ tự nâng đỡ mình bằng hy vọng rằng khi con lên ngôi, mẹ sẽ được thấy điều ấy.

Verse 39

सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्।अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती।।।।

Dẫu mẹ là vương hậu bậc trên, mẹ vẫn phải nghe bao lời khó chịu, như dao cắt lòng, từ các phi tần đồng cung trẻ hơn mình.

Verse 40

अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति।मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः।।।।

Vậy còn nỗi khổ nào hơn cho phận nữ nhân? Nỗi sầu và tiếng than của mẹ như thế này—dằng dặc, vô cùng tận.

Verse 41

त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता।किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे।।।।

Ngay cả khi con còn ở đây, con yêu, mẹ vẫn bị đối xử như kẻ bị gạt bỏ. Huống chi khi con đi xa nơi lưu đày? Khi ấy, cái chết chắc chắn sẽ đến với mẹ.

Verse 42

अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता।परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा।।।।

Mẹ bị kìm giữ đến tận cùng, luôn không có quyền tự chủ dưới tay phu quân. Trong nội quyến của Kaikeyī, mẹ bị đối xử như kẻ ngang hàng—thậm chí còn thấp hơn—bọn thị tỳ.

Verse 43

योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते।कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते।।।।

Ai còn phụng sự mẹ, hay chỉ đứng về phía mẹ, hễ nhìn thấy con trai của Kaikeyī thì ngay cả người của mẹ cũng chẳng dám lên tiếng với mẹ.

Verse 44

नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत्।कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता।।।।

Trong cảnh khốn cùng này, con trai của mẹ—làm sao mẹ có thể nhìn vào mặt Kaikeyī, kẻ luôn giận dữ và lời nói thô bạo?

Verse 45

दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघवअतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्।।।।

Ôi Rāghava, từ khi con đến tuổi trưởng thành đã trôi qua mười bảy năm; suốt ngần ấy thời gian, mẹ sống trong khắc khoải, mong ngày khổ đau được dứt.

Verse 46

तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम्।विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव।।।।

Vì thế, ôi Rāghava, tuổi già như mẹ đây không thể chịu đựng lâu nỗi sầu lớn lao, không cùng tận ấy—cũng chẳng kham nổi những nhục nhã do các bà vợ chung gây ra.

Verse 47

अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्।कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम्।।।।

Không được nhìn thấy gương mặt con, rạng ngời như trăng tròn viên mãn, mẹ—kẻ khốn khổ—làm sao còn có thể sống tiếp đời sống thảm hại này?

Verse 48

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः।दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया।।।।

Bằng những kỳ trai giới, những phép tu yoga, và bao nhọc nhằn gian khổ, mẹ đã khó nhọc nuôi dưỡng con; vậy mà nay, than ôi, dường như tất cả hóa thành uổng công, vì mẹ thật là bất hạnh.

Verse 49

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा।।।।

Mẹ nghĩ lòng mình hẳn đã quá cứng rắn, vì vẫn chưa vỡ tan—như bờ một con sông lớn mùa mưa, bị dòng nước lũ mới dâng xô đánh mà vẫn không sụp đổ.

Verse 50

ममैव नूनं मरणं न विद्यतेन चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम।यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति।प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव।।।।

Hẳn là cái chết chẳng đến với ta, cũng chẳng có chỗ cho ta trong cõi Diêm Vương bất diệt; bởi Thần Chết hôm nay cũng không bắt lấy ta ngay, mạnh bạo như sư tử quắp đi con nai cái đang khóc.

Verse 51

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसंन भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते।अनेन दुःखेन च देहमर्पितंध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते।।।।

Hẳn trái tim ta thật kiên cố, như bằng sắt; nên chẳng vỡ tan, chẳng nát trên mặt đất. Thân này đã phó mặc cho nỗi khổ ấy, chắc chắn sẽ không chết yểu; điều đó là nhất định.

Verse 52

इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मेव्रतानि दानानि च संयमाश्च हि।तपश्च तप्तं यदपत्यकारणात्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे।।।।

Nỗi khổ của ta chính là đây: những lời thệ nguyện, những bố thí, và sự tự chế của ta đều thành vô nghĩa. Ngay cả khổ hạnh ta đã tu vì mong có con cũng hóa ra vô ích—như hạt giống gieo trên đất cằn.

Verse 53

यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छयालभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः।गताहमद्यैव परेतसंसदंविना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै।।।।

Nếu có ai bị nỗi đau nặng nề nghiền nát mà có thể tự ý cầu được cái chết yểu, thì ngay hôm nay ta đã đến hội đường của người đã khuất, vào triều Diêm Vương; vì không có con, ta như bò mẹ mất bê con.

Verse 54

अथापि किं जीवितमद्य मे वृथात्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ।अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौस्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया।।।।

Dẫu vậy, mạng sống hôm nay của ta còn ích gì—trống rỗng khi vắng nàng, ôi người có dung nhan rạng như trăng tròn! Ta sẽ theo nàng vào rừng, như con bò gầy yếu khắc khoải nhớ bê con, chan chứa tình thương.

Verse 55

भृशमसुखममर्षिता तदाबहु विललाप समीक्ष्य राघवम्।व्यसनमुपनिशम्य सा महत्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी।।।।

Bấy giờ nàng, bị nỗi khổ dữ dội dồn ép và lòng phẫn uất bừng cháy, nhìn thấy Rāghava mà than khóc dài lâu. Nghe tin tai ương lớn lao ấy, nàng nhìn chàng như một kinnarī nhìn đứa con trai đã trưởng thành của mình bị trói buộc trong cảnh tù đày.