Sarga 103

Verse 1

वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च।अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः।।2.103.1।।

Vasiṣṭha đưa các hoàng hậu của Daśaratha đi trước, rồi hướng về nơi ấy mà tiến bước, lòng khát khao được diện kiến Rāma.

Verse 2

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति।ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्।।2.103.2।।

Các vương phi bước chậm chạp hướng về sông Mandākinī, liền trông thấy nơi tắm thiêng ấy, chốn Rāma và Lakṣmaṇa thường lui tới phụng sự.

Verse 3

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता।सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः।।2.103.3।।

Kausalyā—gương mặt đẫm lệ, héo mòn vì sầu khổ—đau đớn thưa với Sumitrā và các vương phi khác.

Verse 4

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम्।वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः।।2.103.4।।

Đây chính là bến thiêng ở phía đông trong rừng, gắn với những kẻ bơ vơ—chịu khổ mà việc làm chẳng hề mỏi mệt—là những người đã bị xua đuổi khỏi cõi nước của mình.

Verse 5

इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः।स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात्।।2.103.5।।

Hỡi Sumitrā, từ đây con trai nàng là Saumitri—luôn tinh cần—tự tay thường đi lấy nước, vì cớ con trai ta.

Verse 6

जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः।भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः।।2.103.6।।

Dẫu con trai của ngài có làm việc tưởng như hèn mọn, cũng chẳng đáng bị chê trách; vì mọi điều làm vì lợi ích của người anh, kỳ thực đều được đức hạnh làm cho cao quý.

Verse 7

अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः।नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु।।2.103.7।।

Ngay hôm nay, người con của ngài—vốn không quen chịu khổ, cũng chẳng đáng phải chịu—hãy từ bỏ công việc khắc nghiệt và hạ tiện này, việc đã bị áp đặt lên người.

Verse 8

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले।पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना।।2.103.8।।

Kausalyā mắt to thấy trên mặt đất những bánh bã quả iṅgudī đặt dâng cho phụ vương, bày trên cỏ darbha có ngọn hướng về phương Nam.

Verse 9

तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा।उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः।।2.103.9।।

Thấy lễ vật đặt trên đất dâng cho phụ vương do Rāma đau buồn bày ra, Hoàng hậu Kausalyā liền cất lời, hướng đến tất cả các phu nhân của Daśaratha.

Verse 10

इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः।राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि।।2.103.10।।

Hãy chiêm ngưỡng lễ phẩm này: Rāghava (Rāma) đã theo đúng nghi thức mà dâng lên phụ vương—Daśaratha, bậc đại hồn, chúa tể dòng Ikṣvāku.

Verse 11

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः।नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्।।2.103.11।।

Với vị đại vương ấy—tựa như chư thiên, bậc đại hồn—con không cho rằng thứ thức ăn này xứng hợp, bởi ngài xưa kia từng hưởng đủ mọi vinh hoa.

Verse 12

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः।कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः।।2.103.12।।

Bậc Chúa tể cõi đất, oai lực như Đế Thích, từng thọ hưởng bốn phương thiên hạ; sao nay lại có thể dùng chiếc bánh thô làm từ bã quả iṅgudī?

Verse 13

अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा।यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्धिमान्।।2.103.13।।

Trong đời này, với ta không gì đau đớn hơn thế: Rāma, người xưa kia sung túc, nay phải dâng lên phụ vương chiếc bánh iṅgudī giã nát.

Verse 14

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे।कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा।।2.103.14।।

Thấy Rāma dâng phụ vương chiếc bánh đơn sơ từ bã iṅgudī, sao lòng ta vì sầu khổ mà chưa vỡ tan thành ngàn mảnh?

Verse 15

श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः।।2.103.15।।

Giờ đây ta thấy lời tục ngữ ấy quả thật đúng: người sống nhờ thức ăn nào, thì các thần linh gắn với người ấy cũng thọ hưởng chính thức ăn ấy.

Verse 16

एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा।ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम्।।2.103.16।।

An ủi Kausalyā đang đau khổ như vậy xong, các người vợ đồng phu ấy liền lên đường; đến am thất, họ thấy Rāma như một vị thần vừa rơi khỏi cõi trời.

Verse 17

सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः।आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः।।2.103.17।।

Thấy Rāma bị tước bỏ mọi tiện nghi vương giả, các bậc mẫu hậu—tiều tụy vì sầu khổ—đau đớn cất tiếng than, để lệ tuôn trào.

Verse 18

तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान्।मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ्गरः।।2.103.18।।

Bấy giờ Rāma đứng dậy, nắm lấy đôi chân cát tường của tất cả các mẫu hậu; bậc hổ trong loài người ấy, kiên định với chân lý, cúi mình kính lễ.

Verse 19

ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः।प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः।।2.103.19।।

Những vương hậu mắt dài, dùng đôi tay cát tường—ngón mềm, chạm êm—nhẹ nhàng phủi sạch bụi trên lưng Rāma.

Verse 20

सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृ़स्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः।अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम्।।2.103.20।।

Lakṣmaṇa, con của Sumitrā, cũng thấy hết thảy các mẫu hậu mà lòng đau xót; theo sau Rāma, chàng chậm rãi cúi chào các ngài với lòng thành kính chuyên nhất.

Verse 21

यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः।वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे।।2.103.21।।

Như đối với Rāma, thì đối với người ấy cũng vậy: hết thảy các hoàng hậu đều đối đãi Lakṣmaṇa—con của Daśaratha, mang những tướng lành—bằng cùng một lòng thương kính.

Verse 22

सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता।श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता।।2.103.22।।

Sītā cũng vậy, lòng sầu muộn, ôm lấy đôi chân các mẹ chồng; đôi mắt đẫm lệ, nàng đứng ở trước mặt các bà.

Verse 23

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा।वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।2.103.23।।

Ôm lấy Sītā—khốn khổ, đau buồn, thân hình gầy guộc vì sống nơi rừng—Kauśalyā nói với nàng, như người mẹ nói với chính con gái mình.

Verse 24

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च।रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने।।2.103.24।।

Nàng—con gái vua xứ Videha, dâu của Daśaratha, hiền thê của Rāma—cớ sao lại phải chịu khổ đến thế trong khu rừng vắng người?

Verse 25

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।

Dung nhan của nàng như hoa sen bị nắng thiêu đốt, như bông súng héo tàn; như vàng bị bụi làm hoen ố, như vầng trăng bị mây che mà lu mờ.

Verse 26

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।

Nhìn dung nhan của nàng, ôi Vaidehī, nỗi sầu thiêu đốt tim ta dữ dội—như ngọn lửa sinh từ hai thanh arani của tai ương, cháy lan đến chính chỗ nương tựa của nó.

Verse 27

ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः।पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः।।2.103.27।।

Khi người mẹ đau khổ nói như vậy, Rāghava—anh cả của Bharata—tiến đến gần hiền sư Vasiṣṭha và cung kính nắm lấy đôi chân ngài.

Verse 28

पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः।प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसस्सहैव तेनोपविवेश राघवः।।2.103.28।।

Bấy giờ Rāghava, sau khi ôm lấy đôi chân của vị quốc sư gia tộc rực sáng như lửa, liền ngồi xuống bên cạnh ngài—như Indra, chúa tể chư thiên, ngồi cạnh Bṛhaspati.

Verse 29

ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः।जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरत स्तदाऽग्रजम्।।2.103.29।।

Sau đó, Bharata—bậc hiền đức—ngồi sát bên anh cả; phía sau là các đại thần, những bậc trưởng lão trong dân, quân sĩ, cùng những người am tường dharma nhất, đồng loạt an tọa.

Verse 30

उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम्।श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्।।2.103.30।।

Bấy giờ Bharata dũng mãnh, thấy Rāghava khoác y phục khổ hạnh mà vẫn rực sáng uy nghi, liền ngồi gần, chắp tay cung kính—như Mahendra thanh tịnh ngồi kề bên Prajāpati.

Verse 31

किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति।इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा।।2.103.31।।

Bấy giờ trong lòng các bậc hiền quý dấy lên niềm tò mò sâu xa: “Hôm nay Bharata, sau khi đảnh lễ và tôn kính Rāghava, sẽ nói lời gì cho phải đạo?”

Verse 32

स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः।वृताः सुहृद्भि श्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै स्सहितास्त्रयोऽग्नयः।।2.103.32।।

Rāma kiên trụ nơi chân thật, Lakṣmaṇa đại hùng, và Bharata chính trực theo dharma—được bằng hữu vây quanh—đã rạng ngời trong nghi lễ ấy như ba ngọn lửa tế được các vị tế quan phụng sự.