Shloka 42

जटायुरावणयुद्धम्

Jatayu’s Combat with Ravana

Devanagari script

तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे स रावणः।।।।पक्षौ पार्श्वौ च पादौ च खड्गमुद्धृत्य सोऽच्छिनत्।

Transliteration

tasya vyāyacchamānasya rāmasyārthe sa rāvaṇaḥ | pakṣau pārśvau ca pādau ca khaḍgam uddhṛtya so 'cchinat ||

Translation

Khi Jaṭāyu vì nghĩa của Rāma mà vẫn gắng sức chiến đấu, Rāvaṇa liền tuốt kiếm, chém đứt đôi cánh của ngài, lại chém cả hai bên sườn và đôi chân nữa.

Word by Word

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम

• व्यायच्छमानस्य: of (him) who was exerting himself
• व्यायच्छमानस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Verb
• Root: वि-आ-यम्/यच्छ् (धातु: व्यायच्छने/प्रयत्ने)
• Form: शानच्-प्रत्ययान्त वर्तमान-कृदन्त (Present Active Participle), पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; (of one striving/fighting)

• रामस्य: of Rama
• रामस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• अर्थे: for the sake
• अर्थे: Nimitta/Prayojana (निमित्त/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; निमित्त/प्रयोजन (for the sake of)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• रावणः: Ravana
• रावणः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रावण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पक्षौ: two wings
• पक्षौ: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन

• पार्श्वौ: two sides/flanks
• पार्श्वौ: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पार्श्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• पादौ: two feet
• पादौ: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• खड्गम्: sword
• खड्गम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: खड्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• उद्धृत्य: having drawn/raised
• उद्धृत्य: Kriya-visheṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: उद्-हृ (धातु: उद्धरणे)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम (repeated for emphasis)

• अच्छिनत्: cut off
• अच्छिनत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: छिद् (धातु: छेदने)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Context

Ravana lifted his sword and cut off both the wings and feet of Jatayu who was fighting relentlessly (for Rama's sake).

Characters & Entities

• Jaṭāyu
• Rāvaṇa
• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Self-sacrifice for righteousness: Jaṭāyu’s struggle “for Rāma’s sake” models dharma as loyal protection of the just, even when it leads to personal ruin.

What is the narrative situation?

Rāvaṇa escalates to lethal force, using a sword to maim Jaṭāyu, who continues resisting to uphold Rāma’s cause.

Which character virtue is emphasized?

Loyalty and sacrificial courage—Jaṭāyu’s unwavering commitment to defend Sītā and serve Rāma’s dharma.