Markandeya Purana — Adhyaya 81, Shloka 53

Adhyaya 81 — Suratha and Samadhi Seek Sage Medhas; Introduction to Mahamaya and the Madhukaitabha Origin Account

Sanskrit

ब्रह्मोवाच विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं स्थितिसंहारकारिणीम् ।

निद्रां भगवतीं विष्णोरतुलां तेजसः प्रभुः ॥

Transliteration

brahmovāca viśveśvarīṁ jagaddhātrīṁ sthiti-saṁhārakāriṇīm | nidrāṁ bhagavatīṁ viṣṇor atulāṁ tejasaḥ prabhuḥ ||

Translation

Phạm Thiên nói: Đấng Phạm Thiên, bậc chủ của quang huy, đã tán dương Nữ Chúa tể của vũ trụ—Đấng nâng đỡ thế gian, tác nhân của sự bảo tồn và tiêu dung—chính là Nidrā (Giấc Ngủ thiêng) của Viṣṇu, rực sáng vô song.

Word by Word

• ब्रह्मा: Brahmā
• ब्रह्मा: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (क्रिया/Verbal action)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्शभूत), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• विश्वेश्वरीम्: the sovereign of the universe
• विश्वेश्वरीम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: विश्व-ईश्वरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुष (विश्वस्य ईश्वरी)

• जगद्धात्रीम्: the sustainer of the world
• जगद्धात्रीम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: जगत्-धात्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुष (जगतः धात्री)

• स्थिति-संहार-कारिणीम्: the doer of preservation and dissolution
• स्थिति-संहार-कारिणीम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: स्थिति + संहार + कारिणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः तत्पुरुष (स्थिति-संहारयोः कारिणी)

• निद्राम्: sleep (personified)
• निद्राम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: निद्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• भगवतीम्: divine, venerable
• भगवतीम्: Viśeṣaṇa (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifier)

• विष्णोः: of Viṣṇu
• विष्णोः: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• अतुलाम्: incomparable
• अतुलाम्: Viśeṣaṇa (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अतुल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• तेजसः: of splendor/energy
• तेजसः: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• प्रभुः: the Lord/master
• प्रभुः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: प्रभु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speakers

• Brahmā addressing the Goddess (Yoganidrā/Mahāmāyā) to awaken Viṣṇu

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhakti", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Brahmā
• Viṣṇu
• Devī (Mahādevī/Yoganidrā)

Shakti Aspects

• Yoganidrā
• Mahāmāyā (as Viṣṇu’s cosmic sleep)

Key Themes

• Shaktism
• Cosmic functions (creation–preservation–dissolution)
• Devī as supreme power
• Hymn (stuti)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse frames Devī not as a subordinate force but as the sovereign power governing cosmic maintenance and dissolution; even Viṣṇu’s sleep is her manifestation—implying divine agency behind states like wakefulness and slumber.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Primarily within Sarga/Pratisarga theology (cosmic process) expressed as Devī’s control over preservation and dissolution; it is embedded in the narrative portion rather than a genealogical Manvantara catalogue.

What is the esoteric significance?

Yoganidrā symbolizes the veiling power (āvaraṇa-śakti) that can bind even the preserver; liberation/action begins when that power is propitiated and ‘withdrawn,’ allowing awakened consciousness (Viṣṇu) to act.