Shloka 26

Adhyaya 77 — Sanjna’s Withdrawal from Surya: The Birth of Yama and Yamuna, and the Emergence of Chhaya

Sanskrit

लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम् ।

मनुस्तत्क्षान्तवानस्य यमस्तस्या न चक्षमे ॥

Transliteration

lālanādy-upabhogeṣu viśeṣam anu-vāsaram /

manus tat kṣāntavān asya yamas tasyā na cakṣame

Translation

Ngày qua ngày, trong việc nuông chiều và các hưởng thụ khác, nàng phân biệt đối xử giữa các con. Manu chịu đựng được; nhưng Yama không thể dung thứ hành vi ấy của nàng.

Word by Word

• लालन-आदि-उपभोगेषु: in caresses and other enjoyments
• लालन-आदि-उपभोगेषु: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: lālana (प्रातिपदिक) + ādi (प्रातिपदिक) + upabhoga (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (लालनादयः उपभोगाः येषु/लालनादि-उपभोग); पुंलिङ्ग, सप्तमी बहुवचन (Loc pl)

• विशेषम्: a distinction/special preference
• विशेषम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: viśeṣa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन (Acc sg)

• अनु-वासरम्: day after day
• अनु-वासरम्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: anu (अव्यय/उपसर्ग) + vāsara (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समास; अव्ययत्वेन प्रयोगः (adverbial)

• मनुः: Manu
• मनुः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: manu (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (Nom sg)

• तत्: that (behavior)
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन (Acc sg); सर्वनाम

• क्षान्तवान्: forbearing
• क्षान्तवान्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: kṣānta (प्रातिपदिक; √kṣam + क्त) + -vant (प्रातिपदिक-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (Nom sg); विशेषण—‘endowed with forbearance’

• अस्य: of him
• अस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: idam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, षष्ठी एकवचन (Gen sg)

• यमः: Yama
• यमः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: yama (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (Nom sg)

• तस्याः: of her
• तस्याः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी एकवचन (Gen sg)

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: na (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध

• चक्षमे: tolerated/endured
• चक्षमे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √kṣam (धातु)
• Form: लिट् (परफेक्ट), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

Speakers

• Narrative voice within Mārkaṇḍeya’s telling

Primary Deities

• Yama
• Manu
• Chāyā

Key Themes

• Justice
• Forbearance (kṣamā)
• Family ethics
• Anger arising from perceived adharma

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Two responses to adharma are contrasted: kṣamā (forbearance) and krodha (anger). The text foreshadows that even righteous anger, if uncontrolled, can trigger harmful speech/acts and consequent bondage (the curse).

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Vaṃśānucarita with dharma-upadeśa embedded: character traits of lineage figures explain later outcomes.

What is the esoteric significance?

Yama (cosmic judge) reacting to domestic injustice reflects the idea that ṛta/dharma begins at home; micro-level disorder resonates with macro-level order-keeping powers.