Shloka 46

Adhyaya 75 — The Fall and Restoration of Revatī Nakṣatra and the Birth of Raivata Manu

Sanskrit

विपाठां नन्दिनीं चैव वेद्मि भार्यां गृहे द्विज ।

तिष्ठन्ति मे न भगवन् रेवतीं वेद्मि कान्वियम् ॥

Transliteration

vipāṭhāṃ nandinīṃ caiva vedmi bhāryāṃ gṛhe dvija /

tiṣṭhanti me na bhagavan revatīṃ vedmi kānv iyam //

Translation

“Bạch bà-la-môn, trong hậu cung của trẫm, trẫm cũng biết Vipāṭhā và Nandinī là các hoàng hậu. Nhưng, bạch tôn giả, Revatī không ở cùng trẫm; vậy Revatī này là ai mà trẫm phải biết?”

Word by Word

• विपाठाम्: Vipāṭhā
• विपाठाम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: विपाठा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• नन्दिनीम्: Nandinī
• नन्दिनीम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: नन्दिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Avyaya (अव्यय/Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-निपात (conjunction)

• एव: indeed
• एव: Avyaya (अव्यय/Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-निपात (emphatic particle)

• वेद्मि: I know
• वेद्मि: Kriya (क्रिया/Verbal action)
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), उत्तम-पुरुष (1st person), एकवचन, परस्मैपद

• भार्याम्: wife
• भार्याम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• गृहे: in the house
• गृहे: Adhikarana (अधिकरण/Location)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन

• द्विज: O twice-born (brahmin)
• द्विज: Sambodhana (सम्बोधन/Address)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• तिष्ठन्ति: they remain/stand
• तिष्ठन्ति: Kriya (क्रिया/Verbal action)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, बहुवचन (Plural), परस्मैपद

• मे: my/to me
• मे: Sambandha (सम्बन्ध/Possessor)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी-एकवचन रूप (Genitive/Dative singular enclitic)

• न: not
• न: Avyaya (अव्यय/Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात (negative particle)

• भगवन्: O venerable one
• भगवन्: Sambodhana (सम्बोधन/Address)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• रेवतीम्: Revatī
• रेवतीम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: रेवती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• वेद्मि: I know
• वेद्मि: Kriya (क्रिया/Verbal action)
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)
• Form: लट्-लकार, उत्तम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• कान्वियम्: (one) of the Kāṇva lineage
• कान्वियम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: कान्विय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; जाति/गोत्र-विशेषणवत् (proper/lineage term)

Speakers

• King to the sage; narrated by Mārkaṇḍeya

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Confusion of identity
• Household structure
• Narrative tension

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The king’s insistence that Revatī is not ‘with him’ suggests that relationship is not merely physical proximity; recognition and responsibility are also forms of presence.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Narrative episode; not pañcalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

The denial ‘she does not stay with me’ can be read as the departure of śrī (auspicious fortune) when discernment is clouded—an inner allegory of loss through delusion.