Markandeya Purana — Adhyaya 72, Shloka 27

Adhyaya 72 — The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)

Sanskrit

ततः प्रवृत्तवाक्यान्तां गर्गः प्राह रसातले ।

उपकारः सखिभर्त्रा कृतोऽयमतिदुष्करः ॥

Transliteration

tataḥ pravṛttavākyāntāṃ gargaḥ prāha rasātale | upakāraḥ sakhībhartrā kṛto 'yam atiduṣkaraḥ ||

Translation

Rồi khi lời nói của nàng bắt đầu tuôn chảy, Garga nói ở Rasātala: “Sự trợ giúp do chồng của người bạn (của hoàng hậu) thực hiện thật là điều vô cùng khó có, hiếm hoi thay.”

Word by Word

• ततः: then
• ततः: सम्बन्ध (Temporal adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; ‘then’

• प्रवृत्त: having begun/started
• प्रवृत्त: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्र + वृत्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √वृत्/√वृत्त्)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-एकवचनम् (as part of compound qualifying object)

• वाक्य: speech, words
• वाक्य: सम्बन्ध (compound member)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी-एकवचनम् (Genitive) समासार्थे; समासमध्यपदम्

• अन्ताम्: the end of the begun speech
• अन्ताम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—प्रवृत्तस्य वाक्यस्य अन्तः/अन्ता (षष्ठी-तत्पुरुष)

• गर्गः: Garga
• गर्गः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: गर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• प्राह: said
• प्राह: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: प्र + अह्/ब्रू (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्

• रसातले: in Rasātala (netherworld)
• रसातले: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: रसातल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्

• उपकारः: a favor, help
• उपकारः: कर्ता/विषय (Subject/topic)
• Type: Noun
• Root: उपकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• सखी: of the friend (wife)
• सखी: सम्बन्ध (compound member)
• Type: Noun
• Root: सखी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-एकवचनम् (Genitive) समासार्थे; समासपूर्वपदम्

• भर्त्रा: by the husband of (his) friend
• भर्त्रा: करण/कर्ता (Agent-instrument; doer expressed in instrumental)
• Type: Noun
• Root: भर्तृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्; समासः—सख्याः भर्ता (षष्ठी-तत्पुरुष) + तृतीया

• कृतः: done
• कृतः: क्रिया (Predicate participle)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) + कृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; उपकारः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• अयम्: this
• अयम्: विशेष्य-निर्देश (Demonstrative)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• अतिदुष्करः: very difficult
• अतिदुष्करः: विशेषण (Qualifier of उपकारः)
• Type: Adjective
• Root: अति (अव्यय) + दुष्कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः—अति-दुष्करः ‘very difficult’

Speakers

• Narration leading to Garga’s statement; Garga speaking (in Rasātala)

Primary Deities

• Sarasvatī

Shakti Aspects

• Sarasvatī (implicit as the cause of restored speech)

Key Themes

• Restoration of speech
• Praise of altruistic action
• Inter-world (Rasātala) narrative linkage

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The narrative crowns the act of remedying another’s suffering as ‘atiduṣkara’—a rare virtue—emphasizing that dharma is measured by difficulty endured for others’ welfare.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Not a pancalakṣaṇa segment; it is a didactic narrative praising dharmic beneficence.

What is the esoteric significance?

Rasātala indicates that actions and mantras reverberate across realms; restoring vāg is portrayed as a cosmic event acknowledged even in nether regions.