Markandeya Purana — Adhyaya 72, Shloka 14

Adhyaya 72 — The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)

Sanskrit

आनीयतां नरश्रेष्ठ ! या तवेष्टात्मनोऽन्तिकम् । भुङ्क्ष्व भोगांस्तया सार्धं यज यज्ञान्स्तथादृतः ॥

Transliteration

ānīyatāṃ naraśreṣṭha! yā taveṣṭātmano 'ntikam / bhuṅkṣva bhogāṃs tayā sārdhaṃ yaja yajñāṃs tathādṛtaḥ

Translation

“Hỡi bậc tối thượng trong loài người, hãy đưa nàng đến trước mặt ngài, người đã cử hành lễ iṣṭi. Hãy cùng nàng hưởng thụ những lạc thú chính đáng, và cũng hãy thực hiện các tế lễ với lòng tôn kính đúng mực.”

Word by Word

• आनीयताम्: let (her) be brought
• आनीयताम्: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: आ-नी (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive sense): 'let (her) be brought'

• नरश्रेष्ठ: O best of men
• नरश्रेष्ठ: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: नरश्रेष्ठ (प्रातिपदिक: नर + श्रेष्ठ)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन; समासः कर्मधारय

• या: who/which (she)
• या: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम (relative pronoun)

• तव: your
• तव: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; 'your'

• इष्टात्मनः: of (your) beloved
• इष्टात्मनः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: इष्टात्मन् (प्रातिपदिक: इष्ट + आत्मन्)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; समासः कर्मधारय ('dear self' = beloved)

• अन्तिकम्: near, to the presence
• अन्तिकम्: गन्तव्य/देश (Goal/Place)
• Type: Noun
• Root: अन्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd) एकवचन; देशवाचक (place)

• भुङ्क्ष्व: enjoy, partake
• भुङ्क्ष्व: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: भुज् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन

• भोगान्: enjoyments
• भोगान्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: भोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), बहुवचन

• तया: with her
• तया: सहकारक/सह (Association/सह)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन

• सार्धम्: together with
• सार्धम्: सह (Association)
• Type: Indeclinable
• Root: सार्धम् (अव्यय)
• Form: सह-अर्थक-अव्यय (indeclinable meaning 'together with')

• यज: perform (sacrifice), worship
• यज: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: यज् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन

• यज्ञान्: sacrifices
• यज्ञान्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), बहुवचन

• तथा: thus
• तथा: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb: 'thus/so')

• आदृतः: being respectful
• आदृतः: विशेषण (Adjectival modifier of implied 'त्वम्')
• Type: Adjective
• Root: आ-दृ (धातु) → आदृत (कृदन्त, क्त)
• Form: कृदन्त (past passive participle, क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'being respectful/attentive'

Speakers

• Brāhmaṇa instructing the king (within Mārkaṇḍeya’s narration)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Gṛhastha-dharma
• Yajña as household duty
• Legitimate enjoyment within dharma

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The householder path integrates kāma (enjoyment) with yajña (sacred duty); pleasure is affirmed when harmonized with responsibility and reverence.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Upākhyāna with dharma-śikṣā (ethical instruction); it operationalizes household dharma rather than describing creation or dynasties.

What is the esoteric significance?

Union (sārdham) and sacrifice (yajña) together signal the ideal ‘consecrated household’: relationship becomes a locus of spiritual order, not mere gratification.