Shloka 68

Adhyaya 61 — The Second Manvantara Begins: The Brahmin’s Swift Journey and Varuthini’s Temptation on Himavat

Sanskrit

ब्राह्मण उवाच यदि प्रीतिमती सत्यं नोपचाराद्ब्रवीषि माम् ।

तदुपायं समाचक्ष्व येन यामि स्वमालयम् ॥

Transliteration

brāhmaṇa uvāca yadi prītimatī satyaṃ nopacārād bravīṣi mām | tad upāyaṃ samācakṣva yena yāmi svam ālayam ||

Translation

Bà-la-môn nói: “Nếu tình cảm của ngài thật sự chân thành và không chỉ là lời nói nhằm mưu kế, thì xin hãy chỉ cho ta phương cách để ta có thể trở về nơi cư trú của mình.”

Word by Word

• ब्राह्मणः: the brāhmaṇa
• ब्राह्मणः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• यदि: if
• यदि: सम्बन्ध (Sambandha/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: यदि (अव्यय)
• Form: सम्बन्धबोधक अव्यय; शर्त (conditional particle: if)

• प्रीतिमती: affectionate
• प्रीतिमती: कर्ता (Karta/Subject/predicate)
• Type: Adjective
• Root: प्रीतिमत् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण

• सत्यम्: truly
• सत्यम्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सत्य (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषण (adverbial accusative: truly)

• न: not
• न: सम्बन्ध (Sambandha/Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध (negation particle)

• उपचारात्: from courtesy, as a polite formality
• उपचारात्: हेतु/अपादान (Hetu/Apādāna: ‘out of courtesy’)
• Type: Noun
• Root: उपचार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन

• ब्रवीषि: you say
• ब्रवीषि: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लट् (Present), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

• माम्: me
• माम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम

• तत्: that
• तत्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम

• उपायम्: means, method
• उपायम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: उपाय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• समाचक्ष्व: tell, explain
• समाचक्ष्व: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + चक्ष् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; आत्मनेपद

• येन: by which
• येन: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: यद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम

• यामि: I go
• यामि: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन

• स्वम्: my own
• स्वम्: कर्मविशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: स्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण

• आलयम्: abode, home
• आलयम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: आलय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

Speakers

• Brāhmaṇa to Varūthinī

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Discernment
• Sincerity vs. manipulation
• Seeking a righteous exit

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The brāhmaṇa tests sincerity and redirects the interaction toward a legitimate goal—returning to rightful place/duty—rather than being trapped in pleasure or flattery.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ākhyāna with dharma-centered reasoning; not a cosmological/genealogical unit.

What is the esoteric significance?

The ‘means to go home’ can symbolize the method of returning to one’s true center (svabhāva/ātman) after being pulled outward by desire and illusion.