Markandeya Purana — Adhyaya 61, Shloka 24

Adhyaya 61 — The Second Manvantara Begins: The Brahmin’s Swift Journey and Varuthini’s Temptation on Himavat

Sanskrit

दात्यूहकोयष्टिकाद्यैः क्वचिच्चातिमनोहरैः ।

पुंस्कोकिलकलालापैः श्रुतिहारिभिरन्वितम् ॥

Transliteration

dātyūhakoyaṣṭikādyaiḥ kvaciccātimanoharaiḥ /

puṃskokilakalālāpaiḥ śrutihāribhiranvitam

Translation

Ở một nơi, cảnh ấy được điểm trang bằng những loài chim rất duyên dáng như dātyūha và koyaṣṭika, cùng tiếng hót ngọt ngào của chim cu cu trống như cướp lấy tai người nghe.

Word by Word

• दात्यूह-कोयष्टिका-आद्यैः: by dātyūhas, koyaṣṭikās, and others
• दात्यूह-कोयष्टिका-आद्यैः: करण (Karaṇa)
• Type: Noun
• Root: दात्यूह (प्रातिपदिक) + कोयष्टिका (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासः—द्वन्द्वः (समाहार/इतरेतर), ‘आद्य’ = ‘etc.’

• क्वचित्: somewhere/at times
• क्वचित्: अधिकरण (Adhikaraṇa)
• Type: Indeclinable
• Root: क्वचित् (अव्यय)
• Form: अव्यय; काल/देशवाचक (adverb)

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunctive)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)

• अति-मनः-हरैः: by very enchanting (ones/sounds)
• अति-मनः-हरैः: करण (Karaṇa)
• Type: Adjective
• Root: अति (उपसर्ग/अव्यय) + मनः (प्रातिपदिक) + हर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (मनः हरन्ति इति)

• पुंस्-कोकिल-कल-आलापैः: by the sweet calls of male cuckoos
• पुंस्-कोकिल-कल-आलापैः: करण (Karaṇa)
• Type: Noun
• Root: पुंस् (प्रातिपदिक) + कोकिल (प्रातिपदिक) + कल (प्रातिपदिक) + आलाप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (पुंकोकिलस्य कलः आलापः)

• श्रुति-हारिभिः: ear-delighting
• श्रुति-हारिभिः: करण (Karaṇa)
• Type: Adjective
• Root: श्रुति (प्रातिपदिक) + हारि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (श्रुतिं हरन्ति इति)

• अन्वितम्: endowed/filled (with)
• अन्वितम्: कर्म (Karma)
• Type: Adjective
• Root: अन्वित (कृदन्त, भूतकर्मणि/क्त, √इ with अनु-)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle)

Speakers

• Narrator (context not provided in excerpt)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Nature as delight
• Sound (śabda) imagery
• Attention and attraction

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Captivating sound is a classic test of restraint; the verse paints beauty without condemning it, leaving room for the reader to practice non-attachment amid pleasure.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Scene description supporting narrative (carita), not a pancalakṣaṇa core category.

What is the esoteric significance?

‘Ear-stealing’ calls can allude to nāda (sound) as both distraction and doorway—outer birdsong mirrors inner vibration that yogic traditions refine toward subtle hearing.