Shloka 1

Adhyaya 61 — The Second Manvantara Begins: The Brahmin’s Swift Journey and Varuthini’s Temptation on Himavat

Sanskrit

कrauष्टुकिरुवाच

कथितं भवता सम्यग् यत् पृष्टोऽसि महामुने ।

भूसमुद्रादिसंस्थानं प्रमाणानि तथा ग्रहाः ॥

Transliteration

krauṣṭukir uvāca

kathitaṃ bhavatā samyag yat pṛṣṭo 'si mahāmune |

bhū-samudrādi-saṃsthānaṃ pramāṇāni tathā grahāḥ ||

Translation

Krauṣṭuki thưa: Bạch đại hiền triết, ngài đã trình bày đúng đắn điều được hỏi—tức sự sắp đặt của địa cầu, các đại dương và những phần khác, các kích thước của chúng, và cả các hành tinh nữa.

Word by Word

• क्रौष्टुकिः: Krauṣṭuki
• क्रौष्टुकिः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: क्रौष्टुकि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; वक्ता (speaker)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया/Verb)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• कथितम्: has been told
• कथितम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Adjective
• Root: कथित (कृदन्त) √कथ् (धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन; क्त/PPP—‘told/related’ (impersonal predicate)

• भवता: by you
• भवता: Karana (करण/Agent-instrument)
• Type: Noun
• Root: भवत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; ‘by you’

• सम्यक्: properly
• सम्यक्: Prakara (प्रकार/Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्यक् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb: properly, well)

• यत्: what/that which
• यत्: Sambandha (सम्बन्ध/Relative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: यत्—सम्बन्धसूचक अव्यय/समुच्चयार्थक (relative particle: that which/what)

• पृष्टः: (you) having been asked
• पृष्टः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Adjective
• Root: पृष्ट (कृदन्त) √प्रच्छ् (धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; क्त/PPP—‘asked’

• असि: are
• असि: Kriya (क्रिया/Verb)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

• महामुने: O great sage
• महामुने: Sambodhana (सम्बोधन/Vocative)
• Type: Noun
• Root: महा + मुनि (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन; कर्मधारयः—महान् मुनिः

• भू-समुद्र-आदि-संस्थानम्: the arrangement of the earth, oceans, etc.
• भू-समुद्र-आदि-संस्थानम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: भू + समुद्र + आदि + संस्थान (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन; तत्पुरुषः—भू-समुद्र-आदीनाम् संस्थानम् (arrangement/structure)

• प्रमाणानि: measurements, dimensions
• प्रमाणानि: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: प्रमाण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), बहुवचन

• तथा: also
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अनुक्रमसूचक (also/likewise)

• ग्रहाः: planets (grahas)
• ग्रहाः: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: ग्रह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

Speakers

• Krauṣṭuki to Mārkaṇḍeya (dialogue frame)

Key Themes

• Cosmology
• Dialogue framework
• Manvantara inquiry

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse models śāstric learning: first establish the cosmic setting (space, measures, luminaries), then proceed to time-cycles (manvantaras). Right order of inquiry is itself a discipline.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

It bridges 'Sthāna' (cosmic arrangement) to 'Manvantara' (time-periods ruled by Manus), signaling a shift in Purāṇic scope.

What is the esoteric significance?

Outer cosmography functions as a scaffold: understanding ordered cosmos prepares the mind to grasp ordered time (cycles), implying a correspondence between spatial and temporal dharma.