Shloka 27

Adhyaya 57 — The Ninefold Divisions of Bharata: Mountains, Rivers, and Peoples

Sanskrit

पादविनिष्क्रान्ता इत्येताḥ सरिदुत्तमाः ।

कृतमाला ताम्रपर्णो पुष्पजा सूत्पलावती ॥

Transliteration

(sahya) (vindhya) pādaviniṣkrāntā ityetāḥ sariduttamāḥ /

kṛtamālā tāmraparṇo puṣpajā sūtpalāvatī //

Translation

Những con sông này được nói là bậc nhất trong các dòng sông, ‘tuôn ra từ bàn chân’ (của các dãy núi như Sahya và Vindhya). Trong đó có Kṛtamālā, Tāmraparṇā, Puṣpajā và Sūtpalāvatī.

Word by Word

• पादविनिष्क्रान्ताः: (those) that have issued forth from the foot
• पादविनिष्क्रान्ताः: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पाद-विनिष्क्रान्त (कृदन्त; √क्रम्/√कृ? + निṣ् + नि; प्रातिपदिकरूप)
• Form: बहुवचन, प्रथमा; विशेषण; कृदन्तः भूतकर्मणि/भूतकाले (past participial sense) ‘विनिष्क्रान्त’ = ‘gone forth’; समासः तत्पुरुषः (पादात् विनिष्क्रान्ताः)

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध/Quotative)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण-निपात (quotative particle)

• एताः: these
• एताः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सर्वनाम (pronoun)

• सरित्-उत्तमाः: the best of rivers
• सरित्-उत्तमाः: Karta (कर्ता/Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: सरित् + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः तत्पुरुषः (सरितां उत्तमाः)

• कृतमाला: Kṛtamālā (river)
• कृतमाला: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: कृतमाला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (कृता माला यस्याः/कृतमाला)

• ताम्रपर्णः: Tāmraparṇa (river)
• ताम्रपर्णः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: ताम्रपर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः कर्मधारयः (ताम्रा पर्णा यस्य/ताम्रपर्णः)

• पुष्पजा: Puṣpajā (river)
• पुष्पजा: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: पुष्पजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (पुष्पात् जाता)

• सूत्पलावती: Sūtpalāvatī (river; ‘having sūtpalas/lotuses’)
• सूत्पलावती: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: सूत्पलावती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः बहुव्रीहिः (सूत्पलानि यस्याः सा)

Speakers

• Catalogue narration (speaker not determinable from excerpt alone)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Geography
• Hydrography (mountain sources)
• Sacred toponyms

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

By tracing rivers to mountain ‘feet,’ the text frames nature as ordered and venerable; it reinforces gratitude and restraint toward water sources—an implicit environmental dharma.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

This is ancillary geographical material (kṣetra/tīrtha enumeration), commonly embedded in Purāṇas to support dharma and pilgrimage, not a direct instance of sarga/pratisarga/manvantara/vaṁśa/vaṁśānucarita.

What is the esoteric significance?

‘From the feet’ suggests humility and service: sacred waters arise from the ‘lowest’ point of the mountain, symbolizing that purity and beneficence often emerge from groundedness rather than prominence.