Shloka 42

Adhyaya 53 — Rudrasarga and the Measure of the Manvantaras: Svayambhuva Manu, Priyavrata’s Line, and the Seven Dvipas

Sanskrit

तस्मिन् राज्यं समावेश्य भरतोऽपि वनं ययौ ।

एतेषां पुत्रपौत्रैस्तु सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥

Transliteration

tasmin rājyaṃ samāveśya bharato 'pi vanaṃ yayau |

eteṣāṃ putra-pautrais tu saptadvīpā vasundharā ||

Translation

Sau khi lập người ấy lên ngôi, Bharata cũng vào rừng. Và bởi các con cháu của những vị vua này, trái đất cùng bảy châu lục đã được thụ hưởng và cai trị.

Word by Word

• तस्मिन्: in him/therein
• तस्मिन्: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; pronoun, Locative, Singular

• राज्यम्: kingdom
• राज्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: राज्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; neuter, Accusative, Singular

• समावेश्य: having installed/entrusted
• समावेश्य: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-आ-विश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (अव्ययभाव/gerund), पूर्वक्रिया; absolutive (having entrusted/installed/placed)

• भरतः: Bharata
• भरतः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भरत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; masculine, Nominative, Singular

• अपि: also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), समुच्चय; particle (also)

• वनम्: to the forest
• वनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; neuter, Accusative, Singular

• ययौ: went
• ययौ: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लिट्-लकार (परिपूर्णभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; Perfect, 3rd person, Singular

• एतेषाम्: of these
• एतेषाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; pronoun, Genitive, Plural

• पुत्रपौत्रैः: by sons and grandsons
• पुत्रपौत्रैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: पुत्र-पौत्र (प्रातिपदिक; components: पुत्र + पौत्र)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/सह), बहुवचन; masculine, Instrumental, Plural

• तु: indeed/but
• तु: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle)

• सप्तद्वीपा: having seven continents
• सप्तद्वीपा: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सप्त-द्वीप (प्रातिपदिक; components: सप्त + द्वीप)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; feminine, Nominative, Singular (qualifying वसुन्धरा)

• वसुन्धरा: the earth
• वसुन्धरा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वसुन्धरा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; feminine, Nominative, Singular

Speakers

• Narrator (Mārkaṇḍeya)

Key Themes

• Dharma of life-stages (āśrama)
• Renunciation (vānaprastha/saṃnyāsa motif)
• Cosmic kingship
• Seven-dvīpa geography

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

A model of righteous transition: one should secure orderly succession and then detach—showing that power is a trust to be handed on, not a possession to cling to.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Vaṃśānucarita with cosmographic linkage: dynastic continuity is presented as the mechanism by which the ‘seven-dvīpa’ world-order is administered.

What is the esoteric significance?

The move from throne to forest symbolizes the inward journey: sovereignty over ‘seven dvīpas’ mirrors mastery over the many ‘regions’ of the self, culminating in withdrawal (nivṛtti).