Markandeya Purana — Adhyaya 50, Shloka 13

Adhyaya 50 — Mind-Born Progeny, Svayambhuva Manu’s Lineage, and Brahmā’s Ordinance to Duḥsaha (Alakṣmī’s Retinue)

Sanskrit

ततो ब्रह्मात्मसम्भूतं पूर्वं स्वायम्भुवं प्रभुः ।

आत्मनः सदृशं कृत्वा प्रजापालो मनुं द्विज ॥

Transliteration

tato brahmātmasambhūtaṃ pūrvaṃ svāyambhuvaṃ prabhuḥ | ātmanaḥ sadṛśaṃ kṛtvā prajāpālo manuṃ dvija ||

Translation

Rồi Đức Chúa sinh ra Svāyambhuva Manu, phát xuất từ chính tự thể của Phạm Thiên (Brahmā), khiến ngài giống như chính mình—Manu, bậc hộ trì và chúa tể của muôn loài, hỡi bậc nhị sinh.

Word by Word

• ततः: then; thereafter
• ततः: अपादान/क्रम (Source/Sequence)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; adverb (ablatival sense)

• ब्रह्मात्मसम्भूतम्: born from Brahmā’s self (self-born from Brahmā)
• ब्रह्मात्मसम्भूतम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्मन् + आत्मन् + सम्भूत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; accusative singular neuter; विशेषणम् (मनुम् इत्यस्य)

• पूर्वम्: formerly; first
• पूर्वम्: काल (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक/अव्ययीभावप्राय)
• Form: अव्ययवत् प्रयोगः; adverb (time)

• स्वायम्भुवम्: Svāyambhuva (self-born)
• स्वायम्भुवम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: स्वायम्भुव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; accusative singular masculine; विशेषणम् (मनुम्)

• प्रभुः: the Lord
• प्रभुः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रभु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; nominative singular masculine

• आत्मनः: of himself
• आत्मनः: सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी एकवचनम्; genitive singular masculine

• सदृशम्: similar, like
• सदृशम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सदृश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; accusative singular masculine; विशेषणम् (मनुम्)

• कृत्वा: having made
• कृत्वा: पूर्वकालक्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तम् (gerund/absolutive); having made

• प्रजापालः: protector of creatures (Prajāpāla)
• प्रजापालः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रजा + पाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; nominative singular masculine

• मनुम्: Manu
• मनुम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मनु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; accusative singular masculine

• द्विज: O twice-born (brāhmaṇa)
• द्विज: सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे सम्बोधन एकवचनम्; vocative singular masculine

Speakers

• Narrative voice addressing a dvija (listener within the frame narrative)

Primary Deities

• Brahmā
• Svāyambhuva Manu

Key Themes

• Manvantara
• Genealogy
• Kingship as dharma
• Cosmic administration

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Political authority (Manu as prajāpāla) is sacralized as a duty to protect and sustain beings. The ideal ruler mirrors cosmic order rather than personal whim.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Manvantara: explicit introduction of the Manu who governs a cycle; also Vaṃśa as the root of human royal lineages.

What is the esoteric significance?

‘Made similar to himself’ indicates delegated sovereignty: the cosmic mind externalizes governance into a representative principle (Manu) who embodies law (dharma) in time.