Shloka 26

Adhyaya 46 — Cosmic Dissolution, the Emergence of Brahma, and the Measures of Time (Yugas, Manvantaras, and Brahma’s Day)

Sanskrit

दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् ।

चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं शृणुष्व मे ॥

Transliteration

divyair varṣasahasrais tu kṛtatretādisaṃjñitam | caturyugaṃ dvādaśabhis tad vibhāgaṃ śṛṇuṣva me ||

Translation

Các thời đại (yuga) bắt đầu từ Kṛta và Tretā được định danh theo hàng nghìn năm của chư thiên. Một caturyuga được tính là mười hai nghìn (năm thiên giới); hãy nghe từ ta các phần phân chia của nó.

Word by Word

• दिव्यैः: divine
• दिव्यैः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुल्लिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (of varṣasahasraiḥ)

• वर्ष-सहस्रैः: by thousands of years
• वर्ष-सहस्रैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक) + सहस्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुष (वर्षाणां सहस्रैः)

• तु: indeed
• तु: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle)

• कृत-त्रेता-आदि-संज्ञितम्: named as Kṛta, Tretā, etc.
• कृत-त्रेता-आदि-संज्ञितम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: कृत (प्रातिपदिक) + त्रेता (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + संज्ञित (√ज्ञा + क्त, कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त ‘संज्ञित’ (named); समासः—तत्पुरुष (कृतत्रेतादिभिः संज्ञितम् = ‘named as Kṛta, Tretā, etc.’)

• चतुर्युगम्: a set of four yugas
• चतुर्युगम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + युग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (चतुर्णां युगानां समाहारः)

• द्वादशभिः: by twelve
• द्वादशभिः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Adjective
• Root: द्वादशन् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; संख्याविशेषण

• तत्: that
• तत्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (referring to caturyugam)

• विभागम्: division/partition
• विभागम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: विभाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• शृणुष्व: listen
• शृणुष्व: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: √श्रु (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• मे: to me/from me
• मे: सम्प्रदान (Sampradāna/Recipient)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी-एकवचन (Genitive/Dative singular; enclitic)

Speakers

• Didactic narrator introducing standard caturyuga total of 12
• 000 divine years.

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Cosmology
• Yuga theory
• Puranic chronology

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Dharma is portrayed as cyclically waxing and waning across vast epochs; ethical life is framed as participating in a larger moral ecology of time.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Manvantara-chronology support: yuga lengths are required to compute manvantaras and kalpa-scale narratives (sarga/pratisarga contexts).

What is the esoteric significance?

The ‘fourfold age’ can be read as phases of inner discipline: purity, effort, conflict, and obscuration—recurring in personal and collective history.