Shloka 22

Adhyaya 46 — Cosmic Dissolution, the Emergence of Brahma, and the Measures of Time (Yugas, Manvantaras, and Brahma’s Day)

Sanskrit

तस्य वर्षशतं त्वेकं परमायुर्महात्मनः ।

ब्रह्म्येणैव हि मानेन तस्य संख्यां निबोध मे ॥

Transliteration

tasya varṣaśataṃ tv ekaṃ paramāyur mahātmanaḥ | brahmyeṇaiva hi mānena tasya saṃkhyāṃ nibodha me ||

Translation

Thọ mạng tối thượng của vị ấy là một trăm năm, và được tính theo chuẩn đo lường của Phạm Thiên (Brahmā). Hãy nghe từ ta phép tính của thước đo ấy.

Word by Word

• तस्य: of him/its
• तस्य: सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive/षष्ठी), एकवचन (Singular), पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग-सम्भव (pronoun)

• वर्ष-शतम्: a hundred years
• वर्ष-शतम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक) + शत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन; द्विगु-समास (numeral compound)

• तु: but/indeed
• तु: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), विरोध/विशेषार्थक (contrast/emphasis)

• एकम्: one
• एकम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifier)

• परम्: supreme/utmost
• परम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• आयुः: lifespan
• आयुः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: आयुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• महात्मनः: of the great-souled one
• महात्मनः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग (Masculine), षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन

• ब्रह्म्येण: by the Brahmā-based/divine
• ब्रह्म्येण: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्म्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुल्लिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/तृतीया), एकवचन; विशेषण (of 'māna')

• एव: indeed/only
• एव: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण (emphatic particle)

• हि: for/indeed
• हि: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), हेत्वर्थ/निश्चयार्थ (for/indeed)

• मानेन: by a measure/standard
• मानेन: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: मान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन

• तस्य: of it/of that
• तस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• संख्याम्: the number
• संख्याम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: संख्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• निबोध: understand/learn
• निबोध: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: नि√बुध् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

• मे: from me/to me
• मे: सम्प्रदान (Sampradāna/Recipient)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी-एकवचन (Genitive/Dative singular; enclitic)

Speakers

• Frame-dialogue context not explicit in these verses; section is didactic narration on kāla (time-reckoning).

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Brahmā (implied)

Key Themes

• Cosmology
• Kāla (Time)
• Puranic chronology

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Human measures are inadequate for cosmic realities; the Purāṇa shifts the listener from ordinary time to a divine/cosmic scale, encouraging humility and a long-view of dharma across ages.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Primarily within Vaṃśānucarita/Manvantara-style chronology and cosmic time-reckoning used to situate sarga/pratisarga narratives; it functions as a calendrical scaffold for Purāṇic history.

What is the esoteric significance?

“Brahmā’s measure” signifies a higher order of perception: time expands with consciousness-level; the verse prepares the mind to contemplate vast cycles (yugas) beyond personal lifespan.