Shloka 31

Adhyaya 45 — Jaimini’s Cosmological Questions and the Opening of Markandeya’s Account of Primary Creation

Sanskrit

पुरुषाधिष्ठितं नित्यमनित्यमिव च स्थितम् ।

तच्छ्रूयतां महाभाग ! परमॆण समाधिना ॥

Transliteration

puruṣādhiṣṭhitaṃ nityam anityam iva ca sthitam |

tac chrūyatāṃ mahābhāga! parameṇa samādhinā ||

Translation

Tuy là thường hằng và do Puruṣa làm chủ, nó vẫn hiện ra như thể vô thường. Xin hãy lắng nghe điều ấy, hỡi bậc cao quý, với sự định tâm tối thượng.

Word by Word

• पुरुष-अधिष्ठितम्: presided over by Puruṣa
• पुरुष-अधिष्ठितम्: विशेषण (Viśeṣaṇa/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक) + अधिष्ठित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समास (तृतीया-तत्पुरुष): ‘पुरुषेण अधिष्ठितम्’ (presided over by Puruṣa); अधिष्ठित = अधि-स्था (धातु) क्त

• नित्यम्: eternal
• नित्यम्: विशेषण (Viśeṣaṇa/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• अनित्यम्: non-eternal
• अनित्यम्: विशेषण (Viśeṣaṇa/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनित्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• इव: as if/like
• इव: सम्बन्ध/उपमान (Upamā/उपमा)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्यय (particle of comparison)

• च: and
• च: समुच्चय (Samuccaya/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• स्थितम्: abiding/standing
• स्थितम्: विशेषण (Viśeṣaṇa/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) → स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; भूतकृदन्त (क्त): ‘standing/remaining’

• तत्: that (teaching/that matter)
• तत्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• श्रूयताम्: let it be heard
• श्रूयताम्: विधेय/क्रिया (Kriyā/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: लोट् (imperative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद, कर्मणि-प्रयोग (passive): ‘let it be heard’

• महाभाग: O fortunate one
• महाभाग: सम्बोधन (Sambodhana/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महाभाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/vocative), एकवचन; बहुव्रीहि: ‘महान् भागः यस्य’

• परमेण: by the supreme
• परमेण: करण (Karaṇa/करण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; ‘supreme’ (instrumental)

• समाधिना: by concentration/absorption
• समाधिना: करण (Karaṇa/करण)
• Type: Noun
• Root: समाधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन

Speakers

• Narrator-speaker to listener (mahābhāga)
• continuing doctrinal setup

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Puruṣa (metaphysical principle)

Key Themes

• Puruṣa–Prakṛti framework
• Apparent impermanence
• Contemplative listening
• Metaphysics of appearance

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse teaches discernment between what is (nitya) and what seems (anitya-iva): ethical steadiness arises when one recognizes the ground of consciousness behind changing phenomena.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Sarga/Pratisarga with philosophical gloss: it interprets cosmological process through the lens of appearance and the presiding Puruṣa.

What is the esoteric significance?

The ‘as if impermanent’ points to māyā-like appearance: the eternal ground (puruṣa-supported) is veiled by transformations, and ‘supreme samādhi’ is the means to see through the veil.