Shloka 65

Adhyaya 21 — Householder's Dharma

Sanskrit

तीर्थाम्बुधूतपापा च भवित्री नेदृशी यथा ।

तञ्चाह राजपुत्रं सा प्रश्रयावनता तदा ।

गन्तुकामा निजसखी-स्नेहविक्लवभाषिणी ॥

Transliteration

tīrthāmbudhūtapāpā ca bhavitrī nedṛśī yathā | tañ cāha rājaputraṃ sā praśrayāvanatā tadā | gantukāmā nijasakhī-snehaviklavabhāṣiṇī ||

Translation

Và nàng sẽ trở nên như thế—tội lỗi được gột rửa bởi dòng nước nơi các thánh địa hành hương (tīrtha). Rồi nàng, cúi mình khiêm cung, thưa với hoàng tử—muốn cáo biệt, lời nói ngập ngừng vì tình thương đối với chính người bạn của mình.

Word by Word

• तीर्थाम्बुधूतपापा: whose sins are washed away by sacred waters
• तीर्थाम्बुधूतपापा: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तीर्थ + अम्बु + धूत + पाप (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि: तीर्थाम्भसा धूतानि पापानि यस्याः सा

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• भवित्री: will become
• भवित्री: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भू (धातु) → भवितृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (agent noun): ‘one who will be’

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात (negation particle)

• ईदृशी: such (like this)
• ईदृशी: Visheshya (विशेष्य/subject complement)
• Type: Adjective
• Root: ईदृश (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• यथा: as; just as
• यथा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमान/प्रकारवाचक-अव्यय (as/just as)

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• आह: said
• आह: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अह्/ब्रू (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• राजपुत्रम्: the prince
• राजपुत्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: राजन् + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समास (राज्ञः पुत्रः)

• सा: she
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• प्रश्रयावनता: bowed in humility
• प्रश्रयावनता: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रश्रय + अवनत (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष: प्रश्रयेण अवनता (bowed with humility)

• तदा: then
• तदा: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• गन्तुकामा: wishing to go
• गन्तुकामा: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु) + काम (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तुमुन्-अर्थक/गन्तु (infinitive-stem) + काम: गन्तुं कामा

• निजसखी-स्नेहविक्लवभाषिणी: speaking falteringly due to affection for her own friend
• निजसखी-स्नेहविक्लवभाषिणी: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निज + सखी + स्नेह + विक्लव + भाषिणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि (बहुपद-समास): निजसख्याः स्नेहेन विक्लवं भाषते या सा

Speakers

• Narrator; then the woman addressing the prince

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhakti", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Tīrtha purification
• Humility and respectful speech
• Friendship and separation
• Emotional restraint within dharma

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Purification (tīrtha) and humility (praśraya) are paired: inner cleansing is reflected in respectful conduct, even amid strong personal emotion.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Tīrtha and conduct motifs appear within narrative rather than as dedicated cosmology/genealogy; hence ancillary to the lakṣaṇa framework.

What is the esoteric significance?

Tīrtha-water symbolizes crossing points where karmic load is ‘lightened’; the faltering voice shows the heart’s attachment being acknowledged yet disciplined by dharmic etiquette.