Shloka 25
दमयन्त्याः कार्यनिश्चयः — Damayantī’s Crisis Plan and Vārṣṇeya’s Departure
ध्स्ट पक हा छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रज:स्वेदसमन्वित: । भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचित:,उन पाँचोंमें एक पुरुष ऐसे हैं, जिनकी परछाईं पड़ रही है। उनके गलेकी पुष्पमाला कुम्हला गयी है। उनके अंगोंमें धूल-कण और पसीनेकी बूँदें भी दिखायी पड़ती हैं। वे पृथ्वीका स्पर्श किये बैठे हैं और उनके नेत्रोंकी पलकें गिरती हैं। इन लक्षणोंसे दमयन्तीने निषधराज नलको पहचान लिया
chāyādvitīyo mlānasragrajaḥ svedasamanvitaḥ | bhūmiṣṭho naiṣadhaś caiva nimeṣeṇa ca sūcitaḥ ||
Bṛhadaśva nói: “Trong năm vị ấy, chỉ một người đàn ông có bóng đổ. Vòng hoa của chàng đã héo; bụi và những giọt mồ hôi bám trên thân thể. Chàng ngồi chạm đất, và cái chớp mắt đã tố lộ chàng. Nhờ những dấu hiệu ấy, Damayantī nhận ra Nala, đức vua xứ Niṣadha.”
बृहदश्व उवाच
Educational Q&A
Discernment grounded in observable truth can cut through deception: the gods may assume identical forms, yet human limitations—shadow, sweat, fatigue, blinking—reveal the mortal. The verse highlights careful perception and steadfast intent as supports of dharma in moments of uncertainty.
At Damayantī’s svayaṃvara, the gods appear in forms resembling Nala. Bṛhadaśva explains the distinguishing marks by which Damayantī identifies the real Nala: he alone casts a shadow, shows human fatigue (withered garland, dust, sweat), sits touching the ground, and blinks.