Shloka 20
Dvaītavana: Brahmaghoṣa, Rṣi-saṅgha, and Baka Dālbhyā’s Upadeśa to Yudhiṣṭhira
अदुःखाहनि् मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मन: । भीमसेनमिमं चापि दु:खितं वनवासिनम्,सुखाई दु:खितं दृष्टवा कस्मान्मन्युर्न वर्धते । नरेन्द्र! आपके भाई दुःख भोगनेके योग्य नहीं हैं; आज इन्हें दुःखमें देखकर मेरा चित्त किसी प्रकार शान्त नहीं हो पाता है। महाराज! वनमें रहकर दुःख भोगते हुए इन अपने भाई भीमसेनका स्मरण करके समय आनेपर क्या शत्रुओंके प्रति आपका क्रोध नहीं बढ़ेगा? मैं पूछती हूँ--युद्धसे कभी पीछे न हटनेवाले और सुख भोगनेके योग्य भीमसेनको स्वयं अपने हाथोंसे सब काम करते और दुःख उठाते देखकर शत्रुओंपर आपका क्रोध क्यों नहीं भड़क उठता?
aduhkhāhani manuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ | bhīmasenam imaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinam | sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate ||
Vaiśampāyana thưa: “Tâu chúa tể loài người, trong ngày sầu khổ này lòng thần chẳng thể yên. Thấy Bhīmasena—kẻ đáng hưởng an nhàn—nay khốn khổ, ở chốn rừng sâu, sao cơn phẫn nộ của bệ hạ lại không dâng? Khi bệ hạ nhớ đến người em ấy, chịu gian lao nơi lưu đày, đến lúc thời cơ tới, lẽ nào cơn giận đối với kẻ thù không bùng lên? Thần xin hỏi: thấy Bhīma, người chưa từng lùi bước trước chiến trận và xứng đáng sống trong sung túc, nay phải tự tay làm mọi việc và gánh chịu khổ đau—cớ sao lửa giận của bệ hạ trước bọn thù địch lại không cháy rực?”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical tension between forbearance and the kṣatriya obligation to uphold justice: witnessing undeserved suffering of the righteous (Bhīma in exile) naturally kindles manyu—righteous indignation—directed toward restoring dharma when the proper time arrives.
The speaker laments the Pandavas’ forest exile and points to Bhīma—normally suited to comfort and heroic action—now forced into hardship. Addressing the king (Yudhiṣṭhira), the speaker questions why his anger against the enemies responsible for this injustice does not intensify, especially as the moment for confrontation approaches.