Shloka 15
Yudhiṣṭhira’s Lament on Kāla and Daiva after Draupadī’s Recovery (आरण्यक पर्व, अध्याय २५७)
श्रुत्वैतद् धर्मराजस्य भीमो वचनमत्रवीत् । तदा तु नृपतिर्गन्ता धर्मराजो युधिष्ठिर:,धर्मराजकी यह बात सुनकर भीमसेनने दूतसे इस प्रकार कहा--'दूत! तुम राजा दुर्योधनसे जाकर यह कह देना कि सम्राट् धर्मराज युधिष्ठिर तेरह वर्ष बीतनेके पश्चात् उस समय वहाँ पधारेंगे जब कि रणयज्ञमें अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा प्रजजलित की हुई रोषान्निमें वे तुम्हारी आहुति देंगे। जब रोषकी आगमें जलते हुए धृतराष्ट्रके पुत्रोंपर पाण्डव अपने क्रोधरूपी घीकी आहुति डालनेको उद्यत होंगे, उस समय मैं (भीमसेन) वहाँ पदार्पण करूँगा”
śrutvaitad dharmarājasya bhīmo vacanam abravīt | tadā tu nṛpatir gantā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||
Vaiśaṃpāyana nói: Nghe lời Dharmarāja Yudhiṣṭhira, Bhīma cất tiếng: “Hãy đến nói với Suyodhana rằng: khi mười ba năm đã mãn, Yudhiṣṭhira sẽ đến đúng kỳ hạn—không phải để hòa hoãn, mà để trong ‘tế lễ chiến trận’ dâng các con của Dhṛtarāṣṭra làm lễ vật vào ngọn lửa phẫn nộ bùng lên bởi binh khí. Khi các Pāṇḍava, cháy rực bởi cơn giận chính nghĩa, sẵn sàng rưới thứ bơ tế của cuồng nộ lên Kaurava, thì ta, Bhīma, cũng sẽ đến.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage frames war as a grim, duty-bound act when justice is denied: after fulfilling the agreed term of exile, the Pāṇḍavas will demand what is rightfully theirs, and if refused, kṣatriya-dharma permits force. The ‘battle-sacrifice’ imagery warns that unchecked adharma leads to destructive consequences, turning wrath into a consuming ritual of retribution.
After hearing Yudhiṣṭhira’s position, Bhīma addresses a messenger and sends a hard message to Duryodhana: once the thirteen-year term is completed, Yudhiṣṭhira will come at the appointed time, and the conflict will be settled in war. Bhīma declares his readiness to appear when the Pāṇḍavas move to punish the sons of Dhṛtarāṣṭra.