Shloka 23
अग्निवंशवर्णनम् (Agni-vaṃśa-varṇana) / The Genealogy and Function of Agni
जो अपने शरीरमें ही सदा विद्यमान रहनेवाले मनसहित छहों इन्द्रियोंपर अधिकार पा लेता है वह जितेन्द्रिय पुरुष पापोंमें नहीं लगता। फिर पापजनित अनर्थोंसे तो उसका संयोग ही कैसे हो सकता है? ।। रथ: शरीर पुरुषस्य दृष्ट- मात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्वान् । तैरप्रमत्त: कुशली सददश्नै- दन्ति: सुखं याति रथीव धीर:,पुरुषका यह प्रत्यक्ष देखनेमें आनेवाला स्थूल शरीर रथ है। आत्मा (बुद्धि) सारथि है और इन्द्रियोंको अश्व बताया गया है। जैसे कुशल, सावधान एवं धीर रथी उत्तम घोड़ोंको अपने वशमें रखकर उनके द्वारा सुखपूर्वक मार्ग तै करता है, उसी प्रकार सावधान, धीर एवं साधन-कुशल पुरुष इन्द्रियोंको वशमें करके सुखसे जीवन-यात्रा पूर्ण करता है
yaḥ svadehe sadaiva vidyamānena manasā saha ṣaṇṇām indriyāṇām adhikāraṁ prāpnoti sa jitendriyaḥ puruṣaḥ pāpeṣu na sajjate; punaḥ pāpajanitaiḥ anarthaiḥ tasya saṁyogaḥ kathaṁ bhavet? rathaḥ śarīraṁ puruṣasya dṛṣṭam; ātmā niyantā; indriyāṇy āhuḥ aśvān. tair apramattaḥ kuśalī sad-aśvaiḥ dantīva sukhaṁ yāti rathīva dhīraḥ.
Người thợ săn nói: “Ai làm chủ được sáu căn cùng với tâm—vốn luôn hiện hữu trong chính thân mình—thì trở thành người tự chế, không sa vào tội lỗi. Vậy làm sao người ấy còn có thể chạm đến những tai ương sinh từ tội lỗi? Thân thô hữu hình này như một cỗ xe; tự ngã bên trong, tức trí tuệ dẫn đường, là người đánh xe; còn các giác quan được ví như những con ngựa. Như người đánh xe khéo léo, tỉnh giác và vững vàng, điều phục được những con ngựa đã thuần luyện để đi đường êm ổn và an toàn, cũng vậy, người cẩn trọng, kiên định và thiện xảo trong tu tập, chế ngự các căn, sẽ hoàn tất hành trình đời sống trong an lạc.”
व्याध उवाच
Educational Q&A
Mastery over the mind and the six senses prevents one from entering sinful action; therefore the suffering that arises from sin cannot attach to such a person. Ethical safety is rooted in inner discipline and vigilance.
In the hunter’s instruction, he uses a chariot analogy: the body is the chariot, the inner guiding intelligence is the charioteer, and the senses are the horses. A vigilant, skilled person restrains the senses and thus travels the ‘journey of life’ smoothly.