Shloka 23
अग्निनाम-वंश-निरूपणम् | Agni-Names and Lineage Enumeration
अहिंसेति यदुक्तं हि पुरुषैर्विस्मितै: पुरा । के न हिंसन्ति जीवान् वै लोके5स्मिन् द्विजसत्तम । बहु संचित्य इति वै नास्ति कश्चिदहिंसक:,'पूर्वकालके अभिमानशूब्य श्रेष्ठ पुरुषोंने जो अहिंसाका उपदेश किया है (उसका तत्त्व समझना चाहिये; क्योंकि) द्विजश्रेष्ठ! (स्थूल दृष्टिसे देखा जाय तो) इस संसारमें कौन जीवहिंसा नहीं करते हैं? बहुत सोच-विचारकर मैं इस निश्चयपर पहुँचा हूँ कि कोई भी (क्रियाशील मनुष्य) अहिंसक नहीं है
ahiṃseti yad uktaṃ hi puruṣair vismitaiḥ purā | ke na hiṃsanti jīvān vai loke 'smin dvijasattama | bahu saṃcitya iti vai nāsti kaścid ahiṃsakaḥ ||
Mārkaṇḍeya nói: “Thuở xưa, có những bậc hiền nhân lỗi lạc—như thốt lên trong niềm kinh ngạc—đã dạy rằng: ‘Bất bạo hại!’ Nhưng hỡi bậc tối thượng trong hàng nhị sinh, trong đời này ai là người thật sự không làm hại sinh linh? Sau nhiều suy ngẫm, ta đi đến kết luận: không ai còn hoạt động trong cõi đời mà có thể hoàn toàn bất bạo hại.”
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
Mārkaṇḍeya challenges a simplistic slogan of absolute non-violence by pointing out that ordinary worldly activity inevitably entails some harm to living beings. The ethical thrust is to cultivate discernment and humility: one should value ahiṃsā as an ideal, yet recognize the practical complexity of action and the need to weigh duties and consequences within dharma.
In a didactic exchange within the Vana Parva, the sage Mārkaṇḍeya addresses a brāhmaṇa (dvijasattama) and reflects on earlier teachings that praised non-violence. He argues, from observation and contemplation, that in the lived world no active person can claim perfect non-violence, setting up a nuanced discussion of dharma and conduct.