Shloka 16
पञ्चमहाभूतगुण-इन्द्रियनिग्रह-उपदेशः | Teaching on the Qualities of the Five Elements and Sense-Control
निःश्वास: पवनश्चापि तेजोडग्निश्व तवाच्युत । बाहवस्ते दिश: सर्वा: कुक्षिश्नापि महार्णव:,महातेजस्वी परमेश्वर! ब्रह्मा, वेद और जाननेयोग्य सभी वस्तुएँ आपने ही उत्पन्न की हैं। देव! आकाश आपका मस्तक है। चन्द्रमा और सूर्य नेत्र हैं। वायु श्वास है तथा अग्नि आपका तेज है। अच्युत! सम्पूर्ण दिशाएँ आपकी भुजाएँ और महासागर आपका कुक्षिस्थान है। देव! मधुसूदन! पर्वत आपके ऊरु और अन्तरिक्ष-लोक आपकी नाभि है। पृथ्वीदेवी आपके चरण तथा ओषधियाँ रोएँ हैं
niḥśvāsaḥ pavanaś cāpi tejo 'gnis tvaṁ acyuta | bāhavas te diśaḥ sarvāḥ kukṣiś cāpi mahārṇavaḥ || mahātejasvī parameśvara! brahmā vedāś ca jñeyāni sarvāṇi ca tvayaiva sṛṣṭāni | deva! ākāśaṁ te mastakam | candrasūryau netre | vāyur niḥśvāsaḥ, agnis tejaḥ | acyuta! sarvā diśo bāhavaḥ, mahārṇavaḥ kukṣiḥ | deva! madhusūdana! parvatā ūrū, antarīkṣaloko nābhiḥ | pṛthivī devī caraṇau, oṣadhayaḥ romāṇi ||
Uttanka thưa: “Ôi Acyuta, hơi thở của Ngài là gió; quang huy của Ngài là lửa. Mười phương là đôi tay của Ngài, và đại dương là bụng của Ngài. Ôi Đấng Chúa tể rực sáng tột bậc, Đấng Tối Thượng—Brahmā, các Veda và mọi điều có thể biết đều do một mình Ngài sinh thành. Ôi Thần linh, bầu trời là đầu Ngài; trăng và mặt trời là đôi mắt Ngài. Núi non là đùi Ngài, và khoảng trung không là rốn Ngài. Đất Mẹ là đôi chân Ngài, còn cỏ cây dược thảo là lông trên thân Ngài.”
उत्तडुक उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a devotional vision in which the Supreme Lord is identical with the cosmos: natural forces and cosmic regions are understood as the Lord’s own body. This frames knowledge, creation, and reverence as ultimately directed toward the one divine source.
Uttanka addresses Acyuta with a hymn of praise, describing the deity’s cosmic body—sky as head, sun and moon as eyes, wind as breath, fire as radiance, directions as arms, ocean as belly—affirming the Lord as creator of Brahmā, the Vedas, and all knowable things.