Shloka 43
साथकानि सदा पुंसां न जातिर्न कुलं नूप । अरिष्ट एष ते भ्राता भीमसेनो महाबल: । स्वस्ति ते5स्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुन:,राजन! उनका ब्रह्म-ज्ञान और ब्राह्मणत्व देखकर भी मुझे बड़ा विस्मय हुआ। इसीलिये इस विषयमें मैंने तुमसे पहले प्रश्न किया था। राजन! सत्य, इन्द्रियसंयम, तपस्या, दान, अहिंसा और धर्मपरायणता--ये सदगुण ही सदा मनुष्योंको सिद्धिकी प्राप्ति करानेवाले हैं, जाति और कुल नहीं। ये रहे तुम्हारे भाई महाबली भीमसेन, जो सर्वथा सकुशल हैं। महाराज! तुम्हारा कल्याण हो, अब मैं पुनः स्वर्गलोकको जाऊँगा
sādhakāni sadā puṁsāṁ na jātir na kulaṁ nṛpa | ariṣṭa eṣa te bhrātā bhīmaseno mahābalaḥ | svasti te 'stu mahārāja gamiṣyāmi divaṁ punaḥ ||
“Hỡi đức vua, không phải sinh ra hay dòng dõi mới làm nên điều thiện tối thượng cho con người; chính các đức hạnh ấy mới là phương tiện chân thật dẫn đến thành tựu. Đây là em ngươi, Bhīmasena đại lực—vẫn an toàn, không hề hấn gì. Nguyện phúc lành đến với đại vương; nay ta sẽ trở về cõi trời.”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse asserts that spiritual and ethical attainment depends on virtues and disciplined conduct—not on birth (jāti) or lineage (kula). It elevates moral qualities as the true ‘means’ (sādhana) for human success and higher destiny.
The serpent addresses the king, reassures him that Bhīma is unharmed, offers a blessing, and declares that it will depart to heaven—closing the episode with an ethical reflection on virtue versus inherited status.