Shloka 21
Nāvyāśrama-nirmāṇa and Ṛśyaśṛṅga’s Distraction (नाव्याश्रमनिर्माणम्—ऋश्यशृङ्गस्य विचलनम्)
सो<पश्यदासीनमुपेत्य पुत्र ध्यायन्तमेक॑ विपरीतचित्तम् । विनि:श्वसन्तं मुहुरूर्ध्वदृष्टिं विभाण्डक: पुत्रमुवाच दीनम्,निकट आनेपर उन्होंने अपने पुत्रको अकेला उदासीन भावसे चिन्तामग्न होकर बैठा देखा। उसके चित्तकी दशा विपरीत थी। वह बार-बार ऊपरकी ओर दृष्टि किये उच्छवास ले रहा था। इस दयनीय दशामें पुत्रको देखकर विभाण्डक मुनिने पूछा--“तात! आज तुम अग्निकुण्डमें समिधाएँ क्यों नहीं रख रहे हो! क्या तुमने अग्निहोत्र कर लिया? खुक्ु और खुवा आदि यज्ञपात्रोंको भलीभाँति शुद्ध करके रखा है न? कहीं ऐसा तो नहीं हुआ कि तुमने हवनके लिये दूध देनेवाली गायका बछड़ा खोल दिया हो जिससे वह सारा दूध पी गया हो। बेटा! आज तुम पहले-जैसे दिखायी नहीं देते। किसी भारी चिन्तामें निमग्न हो, अपनी सुध-बुध खो बैठे हो। क्या कारण है जो आज तुम अत्यन्त दीन हो रहे हो। मैं तुमसे पूछता हूँ, बताओ, आज यहाँ कौन आया था?”
so 'paśyad āsīnam upetya putraṁ dhyāyantam ekaṁ viparītacittam | viniḥśvasantaṁ muhur ūrdhvadṛṣṭiṁ vibhāṇḍakaḥ putram uvāca dīnam ||
Khi đến gần, ông thấy con trai ngồi một mình, chìm trong suy tưởng, tâm trí đã lệch khỏi sự an nhiên thường ngày. Cậu bé thở dài hết lần này đến lần khác, ánh mắt cứ ngước lên trời. Thấy con trong cảnh đáng thương ấy, hiền sĩ Vibhāṇḍaka cất lời hỏi: “Con ơi, sao hôm nay con không đặt những que củi tế (samidhā) vào lửa thiêng? Con đã làm lễ Agnihotra chưa? Các pháp khí tế tự—như muôi và chén—con đã rửa sạch và chuẩn bị sẵn chưa? Hay con đã lỡ thả bê con của bò sữa dành cho lễ cúng, để nó uống hết sữa dùng cho lễ dâng? Con không giống như trước. Dường như một nỗi lo nặng nề đang đè lên con, như thể con đã mất sự tự chủ. Nói cho ta biết—vì sao hôm nay con buồn bã đến thế? Ta hỏi con: hôm nay ai đã đến đây?”
लोगश उवाच
Educational Q&A
The verse highlights vigilance in dharma through daily duties: when inner disturbance appears, it often shows first as neglect of disciplined practice (here, Agnihotra and ritual cleanliness). The father’s questioning models ethical care—checking concrete responsibilities while also probing the deeper cause of mental agitation.
Vibhāṇḍaka approaches and finds his son sitting alone, distressed and repeatedly sighing. Noticing the unusual behavior and the apparent lapse in daily fire-ritual routine, he asks whether the Agnihotra and preparations were done properly and then presses the key question: who visited that day, implying an external encounter has unsettled the boy.