Shloka 31
Kṛṣṇa at Duryodhana’s House: Refusal of Hospitality and Departure to Vidura (कृष्णस्य धार्तराष्ट्रनिवेशनगमनम्)
आधिराज्यं महद् दीप्तं प्रथितं मधुसूदन । आहतं येन वीर्येण कुरूणां सर्वराजसु,“श्रीकृष्ण! जो अर्जुन दो भुजाओंसे युक्त होकर भी सदा प्राचीनकालके सहस्र भुजाधारी कार्तवीर्य अर्जुनके साथ स्पर्धा रखता है; केशव! जो एक ही वेगसे पाँच सौ बाण चलाता है, जो पाण्डव अर्जुन धर्नुर्विद्यामें राजा कार्तवीर्यके समान ही समझा जाता है, जिसका तेज सूर्यके समान है, जो इन्द्रियसंयममें महर्षियोंके, क्षमामें पृथ्वीके और पराक्रममें देवराज इन्द्रके समान है; मधुसूदन! कौरवोंका यह विशाल साम्राज्य, जो सम्पूर्ण राजाओंमें प्रख्यात एवं प्रकाशित हो रहा है, जिसे अर्जुनने ही अपने पराक्रमसे बढ़ाया है; समस्त पाण्डव जिसके बाहुबलका भरोसा रखते हैं; जो सम्पूर्ण रथियोंमें श्रेष्ठ तथा सत्यपराक्रमी है, संग्राममें जिसके सम्मुख जाकर कोई जीवित नहीं लौटता है, अच्युत! जो सम्पूर्ण भूतोंको जीतनेमें समर्थ, विजयशील एवं अजेय है तथा जैसे देवताओंके आश्रय इन्द्र हैं, उसी प्रकार जो समस्त पाण्डवोंका अवलम्ब है, वह तुम्हारा भाई और मित्र अर्जुन इस समय कैसे है?
vaiśampāyana uvāca |
ādhirājyaṃ mahad dīptaṃ prathitaṃ madhusūdana |
āhataṃ yena vīryeṇa kurūṇāṃ sarvarājasu ||
Vaiśampāyana nói: “Hỡi Madhusūdana, đế nghiệp rộng lớn và rực rỡ của nhà Kuru—lừng danh giữa muôn vương—đã được chính dũng lực của Arjuna chinh phục và làm cho hiển hách. Chàng là trụ cột mà toàn thể Pāṇḍava nương tựa: bậc nhất trong hàng chiến xa, quả là dũng sĩ; trước mặt chàng, không ai bước vào trận mà còn trở về sống. Chàng chiến thắng, bất khả khuất phục, đủ sức chế ngự mọi loài; và như Indra là nơi nương của chư thiên, chàng là chỗ dựa của hết thảy Pāṇḍava. Vậy Arjuna—người em và cũng là bạn của ngài—nay ra sao?”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames political sovereignty as resting on personal virtue and disciplined prowess: legitimate fame and imperial power are portrayed as outcomes of vīrya (heroic excellence) exercised in service of one’s allies. It also highlights ethical responsibility—when a community depends on a single champion, his welfare becomes a matter of collective dharma and concern.
In Udyoga Parva’s pre-war diplomacy and preparations, the speaker (as narrated by Vaiśampāyana) emphasizes Arjuna’s decisive role in establishing the Kurus’ imperial renown and his function as the Pāṇḍavas’ main support, then asks Kṛṣṇa about Arjuna’s present condition—underscoring both Arjuna’s stature and the urgency of the moment.