Shloka 4

Nakula’s Adaptive Counsel to Kṛṣṇa in the Kuru Assembly (उद्योगपर्व, अध्याय ७८)

Devanagari script

तत्र चापि ध्रुवं पश्येच्छोषणं दैवकारितम्‌ । जिस खेतमें जुताई और सिंचाई की गयी है, वहाँ यह पुरुषार्थ ही किया गया है; परंतु वहाँ भी दैववश सूखा पड़ गया, यह निश्चितरूपसे देखा जाता है। [अतः पुरुषार्थकी सफलताके लिये प्रारब्धकी अनुकूलता आवश्यक है] ।। तदिदं निश्चितं बुद्धया पूर्वरपि महात्मभि:

Transliteration

tatra cāpi dhruvaṁ paśyec choṣaṇaṁ daivakāritam | tad idaṁ niścitaṁ buddhyā pūrvar api mahātmabhiḥ ||

Translation

“Ngay cả ở đó, người ta vẫn thấy chắc chắn rằng hạn hán—do số mệnh gây nên—có thể xảy ra. Trên thửa ruộng đã được cày bừa và tưới tiêu đúng phép, nỗ lực của con người quả đã dốc trọn; thế nhưng, dẫu vậy, sự khô cằn vẫn có thể phát sinh bởi sức mạnh của định mệnh. Vì thế, để công phu kết trái, cũng cần sự thuận lợi của phần đã được số mệnh phân định—điều này đã được các bậc đại tâm thời xưa kết luận vững chắc.”

Word by Word

• {'tatra': 'there

• in that case', 'ca api': 'and even

• even also', 'dhruvam': 'certainly

• surely', 'paśyet': 'one would see

• one can observe', 'śoṣaṇam': 'drying up

• desiccation', 'daiva-kāritam': 'caused by fate/divine dispensation', 'tat idam': 'this very (point)', 'niścitam': 'ascertained

• firmly determined', 'buddhyā': 'by understanding

• with discernment', 'pūrvaiḥ api': 'even by the ancients

• by those of earlier times', 'mahātmabhiḥ': 'by great-souled persons

Speaker

अर्जुन उवाच

Characters & Entities

• Arjuna
• daiva (fate/divine dispensation)
• kṣetra (field) (implied by the agricultural illustration)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse teaches that while human effort (puruṣārtha) is necessary—like ploughing and irrigating a field—results are not guaranteed, because fate or prior karmic allotment (daiva/prārabdha) can still obstruct success. Hence, fruition depends on both effort and favorable destiny.

What is happening in the narrative?

Arjuna is articulating a reflective point about causality and outcomes: even when one does everything correctly, adverse destiny can negate results. He supports this with an agricultural analogy to argue that wise people have long recognized the joint role of effort and fate.