Shloka 18
अध्याय २६ — युद्ध-निन्दा, काम-दोष, तथा धार्तराष्ट्र-नीति-विश्लेषण
War-aversion, Desire as a Policy Fault, and Analysis of Dhṛtarāṣṭra’s Governance
पहले [(ट्यूतक्रीड़ाके समय ही) हमलोग बलपूर्वक इन्हें अपने वशमें रखकर वनमें गये बिना ही यहाँ रह सकते थे; क्योंकि आज जो सेना एकत्र हुई है, यह पहले भी अपने ही लोगोंके अधीन थी और ये भगवान् श्रीकृष्ण तथा वीरवर सात्यकि सदासे ही आपलोगोंके (प्रेमके कारण) वशीभूत एवं आपके सहायक रहे हैं ।। मत्स्यो राजा रुक्मरथः सपुत्र: प्रहारिभि: सह वीरैविराट: । राजानश्न ये विजिता: पुरस्तात् त्वामेव ते संश्रयेयु: समस््ता:,प्रहार करनेमें कुशल वीर सैनिकों तथा पुत्रोंके साथ सुवर्णमय रथसे सुशोभित मत्स्यदेशके राजा विराट तथा दूसरे भी बहुत-से नरेश, जिन्हें पहले आपलोगोंने युद्धमें जीता था, वे सब-के-सब संग्राममें आपका ही पक्ष लेते
sañjaya uvāca | matsyo rājā rukmarathaḥ saputraḥ prahāribhiḥ saha vīrair virāṭaḥ | rājānaś ca ye vijitāḥ purastāt tvām eva te saṃśrayeyuḥ samastāḥ ||
Sañjaya nói: “Virāṭa, vua xứ Matsya—cỗ chiến xa trang sức vàng—cùng các con trai và những dũng sĩ thiện nghệ trong đòn đánh, và nhiều vua khác mà ngài từng khuất phục thuở trước, tất thảy không ngoại lệ sẽ nương tựa nơi ngài một mình và đứng về phía ngài trong cuộc chiến sắp tới.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how political authority and prior conquest create networks of obligation: kings once subdued tend to align with the established power in a crisis. Ethically, it underscores the Mahābhārata’s realism about loyalty—often grounded in protection, dependence, and past bonds rather than abstract ideals.
Sañjaya is describing to Dhṛtarāṣṭra the likely alignment of forces: Virāṭa of Matsya, with his sons and capable warriors, and other previously conquered kings, would rally to the addressed leader’s side in the impending war.