Shloka 49
भीष्मस्य सेनापत्यप्रतिज्ञा तथा रथसंख्यावर्णनम् | Bhishma Accepts Command and Enumerates Kaurava Strength
तवैव दोषाद् दुर्बुद्धे सर्वमेतत् त्वनावृतम् । स गच्छ मा चिरं तात उलूक यदि मन्यसे,इह वा तिष्ठ भद्रं ते वयं हि तव बान्धवा: । 'किंतु दुर्बुद्धे! यह सब कुछ तेरे ही दोषसे प्राप्त हुआ है। तात उलूक! तेरी इच्छा हो, तो शीघ्र चला जा। अथवा तेरा कल्याण हो, तू यहीं रह; क्योंकि हम भी तेरे भाई-बन्धु ही हैं!
tavaiva doṣād durbuddhe sarvam etat tvanāvṛtam | sa gaccha mā ciraṃ tāta ulūka yadi manyase, iha vā tiṣṭha bhadraṃ te vayaṃ hi tava bāndhavāḥ |
Sañjaya nói: “Hỡi kẻ ngu muội, mọi sự này chỉ do lỗi của ngươi mà ra, nay đã phơi bày không còn che giấu. Vậy thì, Ulūka thân mến, nếu ngươi cho là phải, hãy đi ngay, chớ chần chừ. Hoặc cứ ở lại đây; cầu điều lành đến với ngươi, bởi chúng ta cũng là bà con của ngươi.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse stresses moral accountability: calamity and public disgrace arise from one’s own wrongdoing and poor judgment. Even amid hostility, the speaker maintains a restrained, kin-based civility—offering the other party freedom to depart or remain—showing that ethical speech can coexist with political conflict.
Sañjaya addresses Ulūka (Duryodhana’s messenger), rebuking him for foolishness and stating that the situation has become openly manifest due to his own side’s fault. He then dismisses him—inviting him to leave promptly if he wishes, or to stay—adding that they still regard him as a kinsman.