Shloka 5
Adharmic Victory as Unstable; Rules of Restraint, Mediation, and Conciliation (अधर्मविजय-अध्रुवत्व तथा क्षमा-नयः)
जो बलके द्वारा पराजित कर दिया गया हो, उसके साथ राजा कदापि युद्ध न करे। उसे कैद करके एक सालतक अनुकूल रहनेकी शिक्षा दे; फिर उसका नया जन्म होता है। वह विजयी राजाके लिये पुत्रके समान हो जाता है (इसलिये एक साल बाद उसे छोड़ देना चाहिये) ।। नार्वाक्संवत्सरात् कन्या प्रष्टव्या विक्रमाहता । एवमेव धन सर्व यच्चान्यत्सहसा55हृतम्,यदि राजा किसी कनन््याको अपने पराक्रमसे हरकर ले आवे तो एक सालतक उससे कोई प्रश्न न करे (एक सालके बाद पूछनेपर यदि वह कन्या किसी दूसरेको वरण करना चाहे तो उसे लौटा देना चाहिये)। इसी प्रकार सहसा छलसे अपहरण करके लाये हुए सम्पूर्ण धनके विषयमें भी समझना चाहिये (उसे भी एक सालके बाद उसके स्वामीको लौटा देना चाहिये)
bhīṣma uvāca | yo balena parājitaḥ sa rājñā kadācid api na yoddhavyaḥ | taṁ gṛhītvā saṁvatsaraṁ yāvad anukūla-vṛttiṁ śikṣayet; tataḥ tasya nava-janma bhavati; sa vijayine rājñe putra-samo bhavati, tasmāt saṁvatsarānte mocanīyaḥ | nārvāk-saṁvatsarāt kanyā praṣṭavyā vikramāhatā | evam eva dhanaṁ sarvaṁ yac cānyat sahasā hṛtam |
Bhishma nói: “Nhà vua không bao giờ nên lại gây chiến với kẻ đã bị khuất phục bằng vũ lực. Hãy bắt giữ người ấy và trong trọn một năm, rèn dạy để sống trung thành, thuận hòa; rồi như thể được sinh ra lần nữa. Người bại trận trở nên như con trai đối với vua chiến thắng—vì vậy, sau một năm phải thả ra. Cũng vậy, một thiếu nữ bị đoạt về bằng sức mạnh thì trong một năm không nên tra hỏi; sau đó, nếu khi được hỏi nàng muốn chọn người khác, hãy trả nàng về. Nguyên tắc ấy cũng áp dụng cho mọi của cải, tài sản bị lấy đi đột ngột hoặc bằng mưu trá: sau một năm phải hoàn trả cho chủ sở hữu chân chính.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches restraint and rehabilitation in kingship: do not keep fighting the already-defeated; instead, reform the captive for a year and then release him, treating him as integrated like a son. Parallel rules stress delayed inquiry and eventual restoration—regarding a maiden taken by force and wealth seized suddenly or deceitfully—so that coercion does not become permanent entitlement.
In Shanti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma lays down practical norms for a victorious ruler: how to handle a defeated opponent (custody, instruction, release), how to handle a maiden brought by force (no questioning for a year; then honor her choice), and how to handle property taken by sudden seizure or trickery (return after a year).