Shloka 15
राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
शिल्पं प्रति करानेवं शिल्पिन: प्रति कारयेत् । इसी तरह मालकी तैयारी, उसकी खपत तथा शिल्पकी उत्तम-मध्यम आदि श्रेणियोंका बार-बार निरीक्षण करके शिल्प एवं शिल्पकारोंपर कर लगावे ।।
śilpaṁ prati kārāṇeva śilpinaḥ prati kārayet |
Bhīṣma khuyên Yudhiṣṭhira về phép trị nước công bằng: nhà vua nên điều tiết các nghề và thợ nghề bằng cách xét sản lượng và tay nghề, thường xuyên kiểm tra các bậc chất lượng hàng hóa (thượng–trung–hạ) cùng sự lưu chuyển ngoài chợ, rồi mới định thuế cho tương xứng. Thuế phải theo tỷ lệ—cao hay thấp tùy sức dân—để thần dân không bị dồn vào cảnh khốn cùng; chính sách thu phải dựa trên việc quan sát công việc và lợi tức thực tế, chứ không phải sự bóc lột tùy tiện.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king must levy taxes with discernment and compassion: assess actual production, quality, and profit in crafts and trade, and impose proportionate taxes so that subjects are not pushed into hardship.
In the Śānti Parva dialogue on rājadharma, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on practical statecraft—especially how to supervise economic activity (crafts and markets) and set fair, capacity-based taxation.