Shloka 11
ऋत्विग्धर्मः, दक्षिणा-न्यायः, तपसः परमार्थः
Ritvij-Dharma, the Norm of Dakṣiṇā, and the Higher Meaning of Tapas
तात! दक्षिणा यज्ञोंका अड़ है। वही वेदोक्त यज्ञोंका विस्तार एवं उनमें न्यूनताकी पूर्ति करनेवाली है। दक्षिणाहीन यज्ञ किसी प्रकार भी यजमानका उद्धार नहीं कर सकते
tāta! dakṣiṇā yajñānām aṅgaḥ. sā eva vedoktānāṁ yajñānāṁ vistāraṁ ca teṣu nyūnatāyāḥ pūrtiṁ ca karoti. dakṣiṇāhīnā yajñāḥ kathaṁcid api yajamānasya uddhāraṁ na kartum śaknuvanti.
Bhīṣma nói: “Này con, dakṣiṇā—lễ vật thù lao—là một chi phần thiết yếu của tế lễ. Chính nó làm cho các nghi lễ do Veda quy định được viên mãn và bù đắp những chỗ thiếu sót trong đó. Tế lễ không có dakṣiṇā thì không thể, bằng bất cứ cách nào, đem lại sự thăng tiến tâm linh cho vị chủ tế, người bảo trợ (yajamāna).”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A yajña is not merely a set of ritual actions; it must be ethically completed through dakṣiṇā—generous giving that perfects the rite, remedies deficiencies, and enables the patron to gain true spiritual benefit.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma, Bhīṣma teaches the listener that Veda-prescribed sacrifices require dakṣiṇā as an indispensable element; without it, the yajamāna’s intended uplift and merit do not arise.