Shloka 4
Rājapurohita-lakṣaṇa and Purūravas–Vāyu Saṃvāda
Varṇa, Sovereignty, and Abhaya-dāna
मातरिश्वोवाच ब्राह्मणो मुखत: सृष्टो ब्रह्मणो राजसत्तम । बाहुभ्यां क्षत्रिय: सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य एव च,वायुने कहा--नृपश्रेष्ठ! ब्रह्माजीके मुखसे ब्राह्मणकी, दोनों भुजाओंसे क्षत्रियकी तथा दोनों ऊरुओंसे वैश्यकी सृष्टि हुई है
mātariśvovāca brāhmaṇo mukhataḥ sṛṣṭo brahmaṇo rājasattama | bāhubhyāṁ kṣatriyaḥ sṛṣṭa ūrubhyāṁ vaiśya eva ca ||
Mātariśvan đáp: “Hỡi bậc vương giả tối thượng! Bà-la-môn được tạo ra từ miệng của Brahmā; từ hai cánh tay của Ngài tạo ra Sát-đế-lỵ; và từ hai đùi của Ngài tạo ra Phệ-xá.” Lời dạy này trình bày các vai phận xã hội như phát xuất từ trật tự vũ trụ, ngụ ý rằng dharma phải được hiểu theo chức phận và trách nhiệm đã định, chứ không theo quyền lực hay kiêu hãnh dòng dõi.
पुरूरवा उवाच
Educational Q&A
The verse frames social duties (varṇa-dharma) as grounded in a cosmic creation narrative: different societal functions arise from different parts of Brahmā, suggesting an ordered distribution of responsibilities—teaching/ritual (Brāhmaṇa), protection/governance (Kṣatriya), and production/trade (Vaiśya).
Mātariśvan (identified with Vāyu) addresses a king (“best of kings”) and explains how the principal social classes were created by Brahmā, using the symbolic imagery of mouth, arms, and thighs to indicate their respective roles in sustaining society.