Shloka 20
Kṣātra-dharma as the Public Foundation of Dharma (क्षात्रधर्म-प्रशंसा)
अर्चयित्वा पितृन् सम्यक् पितृयजैर्यथाविधि । देवान् यज्ैर््रषीन् वेदैरर्चयित्वा तु यत्नतः,निष्पाप नरेश! राजाको चाहिये कि पहले धर्माचरण-पूर्वक वेदों तथा राजशास्त्रोंका अध्ययन करे। फिर संतानोत्पादन आदि कर्म करके यज्ञमें सोमरसका सेवन करे। समस्त प्रजाओंका धर्मके अनुसार पालन करके राजसूय, अश्वमेध तथा दूसरे-दूसरे यज्ञोंका अनुष्ठान करे। शास्त्रोंकी आज्ञाके अनुसार सब सामग्री एकत्र करके ब्राह्मणोंको दक्षिणा दे। संग्राममें अल्प या महान् विजय पाकर राज्यपर प्रजाकी रक्षाके लिये अपने पुत्रको स्थापित कर दे। पुत्र न हो तो दूसरे गोत्रके किसी श्रेष्ठ क्षत्रियको राज्यसिंहासनपर अभिषिक्त कर दे। वक्ताओंमें श्रेष्ठ क्षत्रियशिरोमणि पाण्डुनन्दन! पितृयज्ञों-द्वारा विधिपूर्वक पितरोंका, देवयज्ञोंद्वारा देवताओंका तथा वेदोंके स्वाध्यायद्वारा ऋषियोंका यत्नपूर्वक भली-भाँति पूजन करके अन्तकाल आनेपर जो क्षत्रिय दूसरे आश्रमोंको ग्रहण करनेकी इच्छा करता है, वह क्रमश: आश्रमोंको अपनाकर परम सिद्धिको प्राप्त होता है
arcayitvā pitṝn samyak pitṛyajñair yathāvidhi | devān yajñair ṛṣīn vedair arcayitvā tu yatnataḥ ||
Bhīṣma nói: “Sau khi kính lễ tổ tiên đúng phép qua nghi thức Pitṛ-yajña, lại thờ phụng chư thiên bằng tế lễ và tôn kính các bậc ṛṣi bằng sự chuyên cần tự học Veda, một kṣatriya—khi thời khắc cuối đời gần kề—nếu muốn tiếp nhận kỷ luật của các āśrama khác, sẽ tuần tự đi qua từng āśrama và nhờ đó đạt đến sự viên mãn tối thượng.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that a ruler’s spiritual progress must rest on disciplined fulfillment of prescribed obligations—honoring ancestors through Pitṛ-yajña, gods through sacrifice, and seers through Vedic study—so that, at life’s end, one may legitimately and fruitfully transition through the later āśramas toward the highest attainment.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on righteous conduct. Here he summarizes a kṣatriya’s religious foundations—ancestral rites, sacrificial worship, and Vedic learning—as the proper preparation for adopting later life-stages (vānaprastha/saṃnyāsa) when old age or the end of life approaches.