Shloka 16
वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ । संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सोम॑ निषेव्य च,निष्पाप नरेश! राजाको चाहिये कि पहले धर्माचरण-पूर्वक वेदों तथा राजशास्त्रोंका अध्ययन करे। फिर संतानोत्पादन आदि कर्म करके यज्ञमें सोमरसका सेवन करे। समस्त प्रजाओंका धर्मके अनुसार पालन करके राजसूय, अश्वमेध तथा दूसरे-दूसरे यज्ञोंका अनुष्ठान करे। शास्त्रोंकी आज्ञाके अनुसार सब सामग्री एकत्र करके ब्राह्मणोंको दक्षिणा दे। संग्राममें अल्प या महान् विजय पाकर राज्यपर प्रजाकी रक्षाके लिये अपने पुत्रको स्थापित कर दे। पुत्र न हो तो दूसरे गोत्रके किसी श्रेष्ठ क्षत्रियको राज्यसिंहासनपर अभिषिक्त कर दे। वक्ताओंमें श्रेष्ठ क्षत्रियशिरोमणि पाण्डुनन्दन! पितृयज्ञों-द्वारा विधिपूर्वक पितरोंका, देवयज्ञोंद्वारा देवताओंका तथा वेदोंके स्वाध्यायद्वारा ऋषियोंका यत्नपूर्वक भली-भाँति पूजन करके अन्तकाल आनेपर जो क्षत्रिय दूसरे आश्रमोंको ग्रहण करनेकी इच्छा करता है, वह क्रमश: आश्रमोंको अपनाकर परम सिद्धिको प्राप्त होता है
vedān adhītya dharmeṇa rājaśāstrāṇi cānagha | santānādīni karmāṇi kṛtvā somaṁ niṣevya ca ||
Bhīṣma nói: “Hỡi đức vua vô tội, bậc quân vương trước hết phải học Veda và khoa trị quốc trong tinh thần dharma. Sau đó, khi đã làm tròn các bổn phận bắt đầu từ việc nối dõi tông đường, nhà vua nên dự tế lễ và thụ hưởng Soma theo nghi thức. Được đặt nền trên học vấn thiêng liêng và hạnh kiểm hợp pháp như vậy, nhà vua mới xứng đáng gìn giữ muôn dân và bước theo con đường vương đạo của phồn vinh chính nghĩa.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king’s authority must rest on disciplined study and dharma: first master the Vedas and political-royal science, then perform household and sacrificial duties (including Soma rites). Legitimate rule is portrayed as an outgrowth of learning, self-restraint, and prescribed obligation.
In the Shanti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma addresses the king (Yudhiṣṭhira in the broader context) and lays out a sequence for royal life: education in sacred and political knowledge, fulfillment of lineage and ritual responsibilities, and thereby becoming qualified to govern righteously.